mały|Plakat Ligi Reformy Celnej (1910) Reforma celna () – projekt przebudowy polityki handlowej Wielkiej Brytanii na początku XX wieku, związany przede wszystkim z działalnością Josepha Chamberlaina. W jego założeniach miała ona oznaczać odejście od ortodoksyjnej doktryny wolnego handlu i przyjęcie systemu ceł ochronnych oraz preferencji imperialnych, co miało wzmocnić rodzimy przemysł i scementować jedność Imperium Brytyjskiego. Debata ta – jedna z najważniejszych sporów epoki edwardiańskiej – miała długofalowy wpływ na brytyjską politykę gospodarczą, znajdując późniejsze odbicie w reformach okresu międzywojennego.
Tło historyczne W XIX wieku Wielka Brytania była największą potęgą przemysłową świata i głównym promotorem wolnego handlu, szczególnie po zniesieniu ustaw zbożowych w 1846 roku. Pod koniec stulecia przewaga Wielkiej Brytanii zaczęła maleć, szczególnie w stosunku do zjednoczonych w 1871 roku Niemiec oraz Stanów Zjednoczonych. Zjawisko to budziło rosnące obawy wśród części brytyjskiej elity politycznejK. Robbins, „Zmierzch wielkiego mocarstwa. Wielka Brytania w latach 1870–1992”, Wrocław 2000.A. S. Bidwell, „Dzieje Wielkiej Brytanii w XX wieku”, Warszawa 2008..
Początki debaty Na początku XX wieku wydatki państwowe znacząco wzrosty, m.in. w związku z wojną burską. Pomiędzy 1895 a 1902 r. budżet Wielkiej Brytanii wzrósł o 40%J. Amery, „Joseph Chamberlain and the Tariff Reform Campaign. The Life of Joseph Chamberlain, Volume 5", New York 1969.. W 1902 roku rząd Arthura Balfoura wprowadził ponownie cło na zboże i mąkę – pierwszy raz od 1869 roku. Choć oficjalnie miało charakter fiskalny, stało się początkiem ogólnonarodowej debaty nad zasadnością polityki wolnego handlu.
Równocześnie w Wielkiej Brytanii miała miejsce Konferencja Kolonialna, na której premier Kanady zaproponował zacieśnienie relacji handlowych między dominiami a metropolią, przy użyciu mechanizmu celnego.
Program Josepha Chamberlaina mały|Joseph Chamberlain W 1903 roku Joseph Chamberlain ogłosił publicznie program reformy taryfowej. Zakładał on:
wprowadzenie ceł ochronnych na towary przemysłowe, preferencje handlowe dla dominiów i kolonii, budowę bardziej jednolitego rynku imperialnego.
W wystąpieniach Chamberlain podkreślał, że wolny handel przestał być sprawiedliwy, gdy inne kraje stosowały wysokie bariery celne, a brak preferencji imperialnych grozi rozkładowi Imperium w przyszłości. Argumentował, że brak możliwości odwetu celnego czynił Wielką Brytanię słabą w negocjacjach handlowych.
Sprzeciw wobec reformy Reforma spotkała się ze zdecydowanym oporem ze strony Partii Liberalnej. Lider liberałów Campbell-Bannerman przekonywał, że cła zwiększą koszty życia dla Brytyjczyków. Szczególnej krytyce poddawano propozycję ceł na żywnośćA. S. Thompson, „Tariff Reform: An Imperial Strategy, 1903-1913”, „The Historical Journal”, 40/4 (1997)..
Upadek reformy W wyborach z 1906 roku Partia Liberalna odniosła druzgocące zwycięstwo, zdobywając zdecydowaną większość miejsc w parlamencie. Partie popierające reformę – Partia Konserwatywna i Liberalna Partii Unionistyczna rywalizowały o tych samych wyborców, co przyczyniło się do ich porażki. Kolejnym ciosem dla ruchu był udar Chamberlaina w 1906 roku, po którym jego zaangażowanie polityczne musiało zostać znacząco ograniczoneT. L. Crosby, „Joseph Chamberlain. A Most Radical Imperialist”, London 2011..
Realizacja reformy w okresie międzywojennym mały|Neville Chamberlian Mimo klęski kampanii w epoce edwardiańskiej, jej postulaty powróciły podczas Wielkiego Kryzysu. W latach 1931–1932, przy poparciu rządu jedności narodowej, kanclerz skarbu Neville Chamberlain wprowadziłS. Heffer, „Sing As We Go. Britain Between the Wars”, London 2024.:
10% ogólne cło na import, ustawę pozwalającą kanclerzowi skarbu interwencyjnie podnosić cła na wybrane towary dobra bez zgody parlamentu, system preferencji imperialnych.
Reforma oznaczała odejście od istniejącej w Wielkiej Brytanii polityki wolnego handlu, obowiązującej niemal 90 lat.
Przypisy
Bibliografia Amery J., Joseph Chamberlain and the Tariff Reform Campaign. The Life of Joseph Chamberlain, Volume 5, New York 1969.
Barnett C., The Collapse of British Power, London 1972.
Bidwell A. S., Dzieje Wielkiej Brytanii w XX wieku. Od światowego imperium do „małego państwa”, Warszawa 2008.
Crosby T. L., Joseph Chamberlain. A Most Radical Imperialist, London 2011.
Darwin J., The Empire Project. The Rise and Fall of the British World-System, 1830–1970, Cambridge 2009.
Heffer S., Sing As We Go. Britain Between the Wars, London 2024.
Kitson M., Solomou S., Protectionism and Economic Revival. The British Interwar Economy, Cambridge 1990.
Robbins K., Zmierzch wielkiego mocarstwa. Wielka Brytania w latach 1870–1992, Wrocław 2000.
Thompson A. S., Tariff Reform: An Imperial Strategy, 1903–1913, „The Historical Journal”, 40/4 (1997).
Kategoria:Historia gospodarcza Wielkiej Brytanii