Krakowskie Towarzystwo Oświaty Ludowej – stowarzyszenie z siedzibą w Krakowie działające od 1882 roku, którego celem (zgodnie ze statutem z 1896 roku) było szerzenie oświaty wśród polskiej ludności w Austrii w duchu religijnym.

Historia Po powstaniu we Lwowie Towarzystwa Oświaty Ludowej Julian Dadlez, Henryk Halski, Józef Wiczkowski i Karol Zaleski postanowili utworzyć podobną organizację w Krakowie. Zebranie organizacyjne w którym wzięło udział około 40 osób odbyło się w kancelarii Feliksa Csesnaka w Krzysztoforach. Zebrani zastanawiali się czy powołać organizację lokalną czy krajową na wzór Towarzystwa Kółek Rolniczych, Decyzji nie podjęto, a przygotowanie statutu (na wzór lwowskiego TOL) powierzono Ferdynandowi Weiglowi. 5 kwietnia 1882 roku zwołano w sali posiedzeń Rady Miejskiej zebranie podczas którego uchwalono statut. Został on zatwierdzony przez Namiestnictwo 24 kwietnia 1882 roku.

Pierwsze wolne zebranie Towarzystwa zostało zwołane 25 czerwca 1882 roku. Wybrano przewodniczącego, którym został Ferdynand Weigel oraz Wydział w skład którego weszli: Adam Asnyk, Kazimierz Bartoszewicz, ks. Władysław Chotkowski, Zachariasz Gutowski, Wilhelm Dadlez, Julian Maciołowski, Kazimierz Ożóg, Tadeusz Romanowicz, Jonatan Warschauer, Józef Wiczkowski, Jan Wojtyga i Ignacy Żółtowski. 9 lipca 1882 roku wiceprzewodniczącym został wybrany Adam Asnyk, a sekretarzem Wilhelm Dadlez,

W pierwszym roku działalności Wydział zorganizował: kurs ogrodnictwa, sadowni­ctwa i pszczelnictwa z ogrodem wzorowym przy szkole w Woli Justowskiej, kurs rolnictwa przy szkole w Zabierzowie (kupując niezbędny inwentarz martwy dla kursów), kursy „robót kobiecych” w szkołach w Bieńczycach, Rząsce i Szczakowej oraz kurs języka polskiego dla dorosłej młodzieży żydowskiej przy szkole męskiej na Kazimierzu. Kursy ogrodnicze nie przyniosły spodziewanych rezultatów, dlatego w maju 1884 roku postanowiono z nich zrezygnować pozostawiając tę działalność Towarzystwu Kółek Rolniczych z którym nawiązano ścisłą współpracę.

22 stycznia 1883 roku w „Notificationes” ukazał się okólnik w którym konsystorz ostrzegał duchowieństwo przed braniem udziału w pracach Towarzystwa „gdyż nie ma ufności, że Towarzystwo działać będzie na lud wiejski w duchu ściśle katolickim”. Równocześnie Rada Szkolna Krajowa rozporządzeniem z 19 maja 1884 zakazała wykorzystywania sal szkolnych na potrzeby organizowanych przez Towarzystwo czytelni. Z tego powodu w latach 1883–1884 powstały tylko 2 czytelnie (w Górnej Wsi przy Kółku rolniczym i w Ptaszkowej we dworze) oraz 4 bezpłatne wypożyczalnie w Kra­kowie i jedna w Podgórzu.

Aby zyskać przychylność obu instytucji podczas walnego zebrania 18 maja 1883 prezesem wybrano ks. Józefa Sebastiana Pelczara, a 22 czerwca 1883 dokonano zmian w statucie zaznaczając, że działalność Towarzystwa będzie zgodna z zasadami wiary katolickiej oraz, że w Wydziale składającym się z 15 członków i prezesa wybieranych na 3 lata ma zasiadać po 2 reprezentantów duchowieństwa i nauczycieli ludowych. Gdy zmiany nie przyniosły efektu na początku 1885 roku Wydział wysyła do biskupa Albina Dunajewskiego i inspektora szkolnego swoich przedstawicieli. 8 kwietnia 1885 w „Notificationes” ukazuje się rozporządzenie konsystorza zalecające duchowieństwu wspieranie działalności Towarzystwa, a Rada Szkolna Krajowa nakazała uzyskanie zezwolenia na działalność każdej czytelni w salach szkolnych we właściwych Radach okręgowych. Dopiero w sierpniu 1886 roku Rada Szkolna Krajowa pozwoliła na korzystanie przez czytelnie i kółka rolnicze z sal szkolnych (po zajęciach).

W czerwcu 1888 roku powołano komisję gospodarczą, która zajmowała się sprawami bieżącymi i komisję literacką, której zadaniem było ocenianie wydanych dzieł. W 1899 roku utworzono 2 sekcje: naukową i administracyjną w miejsce 3 komisji: literackiej, skarbowej i odczytowej.

W latach 1888-1890 wysłano książki do bibliotek na Śląsku Cieszyńskim: szkolnej w Kończycach Dolnych i kółka rolniczego w Mnichu, a w 1890 dodatkowo do Raciborza.

Towarzystwo utrzymywało się ze składek, darowizn i subwencji. Do 1888 roku Sejm Krajowy wypłacał mu subwencję wy noszącą 100 złr., w 1889 300 złr., a od 1890 podniesiono ją do 1000 złr. doceniając rezultaty jego pracy. Wiele osób przekazywało darowizny. Między innymi: Ignacy Ogończyk Żółtowski (2200 koron), Adam Prus Wiśniowski (4000 koron),

W 1894 roku Towarzystwo wzięło udział w Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie prezentując swoje osiągnięcia w dziale pokazującym Towarzystwa i instytucje mające na celu oświatę dla ludu polskiego. Został on umieszczony w pawilonie kółek rolniczych. Towarzystwo pokazało mapę Galicji na której zaznaczono miejscowości w których otwarto czytelnie zarówno Krakowskiego, jak i Lwowskiego TOL. Zaprezentowano też katalogi, statuty, książki dla czytelni i zestawienia prezentujące w formie graficznej czytelnictwo i rozwój Towarzystwa.

Po śmierci biskupa Dunajewskiego (1894) jego następca abp Puzyna nie tylko objął Towarzystwo swoim patronatem, ale również wpłacił na jego potrzeby 100 złr.

1 czerwca 1919 roku w sali Rady Powiatowej (ul Pijarska 1) odbyło się Walne Zebranie TOL kierowników i delegatów czytelni. Program obejmował odczytanie protokołu z ostatniego Walnego Zgromadzenia, Sprawozdanie z działalności Towarzystwa w latach 1882–1919 przedstawił sekretarz ks. Kazimierz Prażmowski, wybór nowego prezesa i Zarządu oraz wykład Józefa Zanietowskiego O celach i sposobach pracy oświatowej w odrodzonej Polsce. W obradach wziął udział abp Sapieha.Prezesem wybrana Zbigniewa Horodyńskiego, a w skład Wydziału weszli: prof. Balicki, włościanin Bros, x. dr Rychicki, p.p. Grątowski, Schlosserówna, Matłosz i Suchorzewska.

W grudniu 1922 roku ukazało się w prasie ogłoszenie o zwołaniu przez zarząd walnego zebrania Towarzystwa w dniu 14 stycznia 1923 roku z informacją, że planowane jest głosowanie wniosku o przekształceniu.

Siedziba Krakowskiego Towarzystwa Oświaty Ludowej (TOL) do 1890 roku mieściła się w Collegium Iuridicum, w 1899 przy ul. św. Jana 4, a w 1912 roku mieściła się na ulicy Kanoniczej 19.

Członkowie Towarzystwa Liczba członków rosła. W 1900 roku Towarzystwo miało 1667 członków (w tym 700 kierowników czytelni, którzy byli zwolnieni ze składek).

Członkowie honorowi W marcu 1899 roku członkami honorowymi Towarzystwa zostali ks. Józef Pelczar oraz Józef Kleczyński, a w marcu 1901 roku za zasługi „około wydawnictw ludowych” Józefa Chociszewskiego.

Oddziały W 1890 roku z inicjatywy delegata Towarzystwa hr. Mieczysława Reya powstał w Mielcu Komi­tet powiatowy krakowskiego Towarzystwa oświaty ludowej, którego przewodniczącym został notariusz z Mielca Antoni Fibich. W 1897 roku powstał oddział okręgowy w Brzesku prezesem ks. Kan. Stanisławem Dylskim. Działał oddział okręgowy w Limanowej z prezesem Franciszkiem Lipeckim. W grudniu 1898 roku powstał krakowski Oddział Okręgo­wy Pań na czele którego stanęła hr. Andrzejowa Potocka, a jej zastępczyniami zostały Zofia Wołodkowiczowa i Maria Hupkowa.

Statut Statut z 1882 roku zakładał, że Towarzystwo będzie wspomagać Macierz Polską poprzez zakup jej wydawnictw, zakładanie bezpłatnych czytelni, urządzanie w nich głośnego czytania, nagradzanie celujących uczniów szkół ludowych i nauczycieli szerzących oświatę wśród ludu. Członkowie Towarzystwa mieli prawo do uczestniczenia w walnych zgromadzeniach na których wybierano Wydział, bezpłatnego korzystania z czytelni i bibliotek. Wydział, który zarządzał Towarzystwem składał się z przewodniczącego i 12 członków wybranych na 1 rok. Wydział przyjmował nowych członków, pobierał składki, kontrolował kasę i zwoływał walne zgromadzenie. W razie rozwiązania Towarzystwa biblioteki i czytelnie miały przejść na własność szkół ludowych znajdujących się na terenie gmin w których powstały. Jeśli nie udałoby się zwołać walnego zgromadzenia, które podjęłoby inną decyzję gotówka i pozostały majątek przechodził na własność Macierzy Polskiej.

Uchwalonych w 1893 roku na Walnym zgromadzeniu zmian w statucie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nie zatwierdziło informując Towarzystwo, że uważa je za organizację polityczną. Nie pomogły odwołania. Dopiero interwencja w MSW posła Józefa Milewskiego spowodowała zatwierdzenie reskryptem z 13 czerwca 1896 przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nowego statutu Towarzystwa. Zapis, który był problematyczny pozostał, zmieniono tylko sformułowanie. W paragrafie 1 zapisano, że „celem Towarzystwa pod nazwą: „Krakowskie Towarzy­stwo Oświaty Ludowej“ jest szerzenie oświaty narodowej wśród polskiej ludności w Austryi, a to w duchu religijnym”.

Wydawnictwo Dzięki darowiźnie Komitetu galicyjskiego dla spraw Banku ziemskiego w Poznaniu w 1895 roku Towarzystwo założyło własne wydawnictwo. W 1896 roku wydało ono trzy książki: Losy poczciwej rodziny Wincentego Pola (kupując prawa do jednorazowego wydania od spadkobierców), J. I. Kraszewskiego Kordecki i H. Sienkiewicza Za Chlebem w 1900 za zgodą Marii Rodziewiczówny Szary proch, a w 1901 Życie i nader osobliwe a zadziwiające przygody Robinzona Kruzoe Daniela Defoe, a w 1902 Ru­fina Piotrowskiego ucieczka z Syberyi.

Wykłady W 1886 roku w Krakowie zorganizowano po raz pierwszy wykłady popularne, które były organizowane również w następnych latach. Początkowo odbywały się one w gmachu Muzeum Techniczno-Przemysłowego, a gdy przybyło słuchaczy w amfiteatrze Gimnazjum św. Anny. W 1890 roku postanowiono na próbę rozszerzyć organizowane w miesiącach zimowych wykłady popularne na 3 miasta: Tarnów, Białą i Bochnię, ale udało się zorganizować tylko jeden wykład Stanisława Szczepanowskiego w Białej.

Czytelnie ludowe Aby założyć czytelnię w danej miejscowości (wsi) musiała zebrać się grupa 20 członków, którzy w porozumieniu z Zarządem TOL w Krakowie tworzyli oddział i wybierali zarząd. Składka roczna wynosiła 2 korony z czego połowa zostawała w oddziale miejscowym, a reszta była odprowadzana do Zarządu Głównego.

Kierownikiem mógł być tylko członek Towarzystwa, który otrzymał on niego pisemne upoważnienie. Nie otrzymywał on za swoją pracę żadnej gratyfikacji. Jego zadaniem było przechowywanie nadesłanych książek i czasopism, wypożyczanie bezpłatnie książek członkom gminy do domu, a raz w tygodniu (w miarę możliwości) organizowanie głośnego czytania czasopism ludowych i pogadanek gospodarskich oraz raz w roku przesłanie sprawozdania do Towarzystwa.

Początkowo zakładano dużo nowych czytelni. W 1887 powstało 30 nowych czytelni (w większości przy kółkach rolniczych) i 2 wypożyczalnie ruchome w Wieliczce, a w 1887 przybyło 27 kolejnych. W Krakowie do końca 1886 działało 5 bezpłatnych wypożyczalni (4 w Krakowie i 1 w Podgórzu). W 1887 roku powstała kolejna przy Bractwie Dobrej Śmierci. W latach 1890–1892 zakładano po 105 nowych czytelni rocznie, w kolejnych 1893–1895 po 50, a od 1895 tylko 30 . W 1895 roku zauważono, że wiele z założonych czytelni upada. Dlatego Towarzystwo wydało Przepisy dla kierowników i znacznie ograniczyło zakładanie nowych.

Najstarsze 29 czytelnie zostały założone w latach 1882–1883 w: Bieżanowie, Bieńczycach, Woli Justowskiej, Wielopolu Skrzyńskim, Szczakowej, Ciężkowicach, Świątnikach, Rybnej (zamknięta w 1885), Czernichowie, Kobylanach, Niepołomicach, Sieprawiu, Mogilanach, Gdowie, Dobczycach, Skawinie, Regulicach, Liszkach, Chorągwicy, Rybitwach, Rząsce, Wadowicach, Ropczycach, Łękach, Raciborowicach, Gaju, Zabierzowie.