alt=|mały|, wybrany w 1860 roku na drugie stanowisko ; fotografia wykonana przez Lewisa Carrolla Wybory na stanowisko Boden Professor of Sanskrit na Uniwersytecie Oksfordzkim w 1860 roku – rywalizacja dwóch kandydatów reprezentujących odmienne podejścia do studiów sanskryckich. Pierwszym był – Anglik z wykształceniem oksfordzkim, który przez 14 lat uczył sanskrytu osób przygotowujących się do pracy w Indiach Brytyjskich w służbie Kompanii Wschodnioindyjskiej. Drugim był urodzony w Niemczech Max Müller, oksfordzki wykładowca specjalizujący się w językoznawstwie porównawczym. Müller cieszył się międzynarodową renomą naukową za swoje wieloletnie prace nad krytycznym wydaniem Rygwedy – najstarszego zbioru hymnów w sanskrycie wedyjskim. Williams natomiast zajmował się późniejszymi tekstami i nie darzył sympatią „kontynentalnej” szkoły sanskrytologii, której Müller był przedstawicielem. Dla Williamsa nauka sanskrytu stanowiła narzędzie umożliwiające nawrócenie Indii na chrześcijaństwo. Müller uważał natomiast, że jego prace, choć mogą wspierać działalność misyjną, mają także samodzielną wartość naukową.

Wybory odbywały się w okresie debaty publicznej na temat brytyjskich rządów w Indiach po powstaniu sipajów w 1857 roku. Społeczeństwo było podzielone: jedni domagali się większych wysiłków w nawracaniu Indii na chrześcijaństwo, inni – większej wrażliwości na lokalną kulturę i tradycje. Obaj kandydaci zabiegali o głosy elektoratu – Convocation Uniwersytetu Oksfordzkiego, liczącego ponad 3700 absolwentów – publikując manifesty i listy w prasie. Williams mocno podkreślał wolę fundatora stanowiska, zgodnie z którą profesor miał wspomagać nawracanie Indii poprzez rozpowszechnianie Pisma Świętego. Müller odpowiadał, że jego praca nad Rygwedą jest niezwykle przydatna dla działalności misyjnej. Publikował odpowiednie rekomendacje i zapowiadał szerszy program nauczania – obejmujący także historię i literaturę Indii – na potrzeby misjonarzy, uczonych i urzędników kolonialnych. Propozycję tę Williams krytykował jako niezgodną z intencjami fundatora.

Obaj kandydaci zamieszczali płatne ogłoszenia w gazetach i rozsyłali manifesty, a różne tytuły prasowe opowiadały się po jednej ze stron. Choć pod względem naukowym Müller był powszechnie uważany za lepszego, część elektoratu postrzegała jego niemieckie pochodzenie oraz liberalne poglądy religijne jako podwójną przeszkodę. Wiele wypowiedzi prasowych popierających Williamsa uzasadniało wybór Anglika na stanowisko Boden Professor of Sanskrit względami narodowymi – przekonaniem, że tylko rodowity Brytyjczyk będzie w stanie w należyty sposób wspierać zarówno zarządzanie Indiami, jak i ich chrystianizację.

W dniu głosowania, 7 grudnia 1860 roku, dla nierezydentnych członków Convocation uruchomiono specjalne pociągi do Oksfordu, aby umożliwić im oddanie głosu. Po zaciętej walce Monier Williams wygrał większością ponad 220 głosów. W kolejnych latach przyczynił się do powstania Indian Institute w Oksfordzie, otrzymał tytuł szlachecki i sprawował stanowisko aż do śmierci w 1899 roku. Max Müller, choć głęboko rozczarowany porażką, pozostał w Oksfordzie do końca kariery, nigdy jednak nie wykładał tam sanskrytu. Wybory z 1860 roku były ostatnimi, w których Boden Professor of Sanskrit został wybrany przez Convocation – w 1882 roku, w wyniku reform parlamentarnych, uprawnienie to zostało jej odebrane. Stanowisko wciąż istnieje (stan na 2017 rok) i jest obecnie jedną z ostatnich pozostałych profesur sanskrytu w Wielkiej Brytanii.

Tło Stanowisko Boden Professor of Sanskrit na Uniwersytecie Oksfordzkim zostało ustanowione na podstawie testamentu podpułkownika Josepha Bodena, zmarłego w 1811 roku oficera Bombay Native Infantry. Zgodnie z jego wolą, po śmierci córki fundatora (która zmarła w 1827 roku) majątek został przekazany uczelni w celu utworzenia i utrzymania katedry sanskrytu. Celem Bodena było nawrócenie mieszkańców Indii na chrześcijaństwo poprzez „rozpowszechnianie wśród nich znajomości Pisma Świętego”. Statuty uniwersyteckie przewidywały, że profesora wybiera nie grono profesorów i wykładowców, lecz cała Convocation – wszyscy posiadacze oksfordzkiego stopnia Master of Arts, niezależnie od tego, czy byli związani z działalnością dydaktyczną uniwersytetu. W 1860 roku Convocation liczyła 3786 członków. Historyk religii Gwilym Beckerlegge określał stanowisko jako „prestiżowe i bardzo dobrze opłacane”. Dziennik „The Times” w artykule redakcyjnym z 1860 stwierdził, że jest to „jedna z najważniejszych, najbardziej wpływowych i najszerzej znanych instytucji w Oksfordzie, a nawet na całym cywilizowanym świecie”. Wynagrodzenie profesora wynosiło od 900 do 1000 funtów rocznie i miało charakter dożywotni.

Pierwszym Boden Professor of Sanskrit został , wybrany w 1832 i sprawujący urząd aż do śmierci 8 maja 1860. Wybór jego następcy przypadł na okres debaty publicznej o charakterze brytyjskiej działalności misyjnej w Indiach, szczególnie po powstaniu sipajów w 1857 roku. Do 1813 roku Kompania Wschodnioindyjska, która do 1858 roku kontrolowała brytyjskie terytoria w Indiach, prowadziła politykę nieingerencji w miejscowe zwyczaje i religie. Misjonarze chrześcijańscy potrzebowali licencji na działalność prozelityczną, ale w praktyce większość mogła działać bez niej – wyjątkiem byli ewangelikanie, uważani za zbyt radykalnych w czasach, gdy chrześcijanie innych odłamów wykazywali większą tolerancję wobec obcych wierzeń. Wraz ze wzrostem znaczenia ruchu ewangelikalnego domagał się intensywniejszych działań misyjnych, co doprowadziło do złagodzenia polityki kompanii w 1813 roku. Po 1858 roku rząd brytyjski starał się unikać dalszych niepokojów przez ingerencję w lokalne tradycje i religię, jednak wielu urzędników odpowiedzialnych za Indie było ewangelikanami przychylnymi wysiłkom konwersyjnym. Jak zauważył Gwilym Beckerlegge, „wspieranie misji chrześcijańskich stało się nierozerwalnie związane z próbami określenia roli Wielkiej Brytanii w Indiach i uzasadnienia samej brytyjskiej obecności w tym kraju”. Pytanie brzmiało, czy Wielka Brytania powinna jedynie administrować Indiami, czy też je „ucywilizować” – a jeśli to drugie, to czy poprzez rozwijanie istniejącej kultury i religii, czy też ich zastępowanie. Wielu zwolenników wzmożonej działalności misyjnej, jak podkreśla Beckerlegge, traktowało wydarzenia z 1857 roku jako „boską karę” za dotychczasowe zaniedbanie chrystianizacji kraju.

W kwestii nauczania sanskrytu istniały dwa odmienne nurty. Jeden zakładał, że język ten należy studiować, by ułatwić administrowanie Indiami oraz nawracanie ich mieszkańców na chrześcijaństwo. Drugi uważał sanskryt za wart poznania dla własnej wartości. Kompania Wschodnioindyjska prowadziła już wcześniej nauczanie sanskrytu w swoich szkołach – w Haileybury w Hertfordshire oraz w College of Fort William w Kalkucie – aby przygotować urzędników do lepszego rozumienia miejscowej kultury. U niektórych z nich kontakt z tekstami sanskryckimi budził zainteresowanie indyjską religią i myślą. Stanowiło to wyraźny kontrast z sytuacją w Europie kontynentalnej, gdzie sanskryt badano w ramach „nauki o języku” – językoznawstwie porównawczym – a nie z powodów imperialno-administracyjnych. Do Indii docierało niewielu uczonych z kontynentu, natomiast większość brytyjskich sanskrytologów mieszkała i pracowała tam przez dłuższy czas. Według amerykańskiej badaczki Lindy Dowling, część brytyjskich intelektualistów z innych dziedzin odnosiła się do sanskrytu z głęboką niechęcią, traktując go jako „prymitywny falsyfikat językowy sklecony z łaciny i greki” lub jako dowód „wysoce niepożądanego pokrewieństwa między Brytyjczykiem a braminem”.

Kandydaci alt=|mały|Max Müller, fotografia z 1857 roku autorstwa Lewisa Carrolla Chociaż w 1860 roku pięciu uczonych ogłosiło zamiar kandydowania lub zostało zgłoszonych pod swoją nieobecność, ostatecznie w wyborach rywalizowało dwóch kandydatów: i Max Müller. Williams (znany w późniejszym okresie życia jako sir Monier Monier-Williams) był synem oficera wojskowego i urodził się w Indiach. Przez krótki czas studiował w Balliol College w Oksfordzie, po czym rozpoczął szkolenie w Haileybury w celu przygotowania do służby cywilnej w Indiach. Śmierć brata, który poległ w walkach w Indiach, skłoniła go do powrotu do Oksfordu i ukończenia studiów. Uczył się sanskrytu u Horace’a Haymana Wilsona, a w latach 1844–1858 – kiedy uczelnię zamknięto w następstwie powstania sipajów – wykładał sanskryt oraz inne języki w Haileybury. Za namową Wilsona opracował słownik angielsko-sanskrycki, opublikowany w 1851 roku przez Kompanię Wschodnioindyjską; jego kolejny słownik ukazał się przy wsparciu Ministra ds. Indii. Jak stwierdził holenderski antropolog , Williams odznaczał się „ewangelikalnym zapałem”, zgodnym z intencjami fundatora stanowiska, podpułkownika Bodena.

Max Müller pochodził z niemieckiego księstwa Anhalt-Dessau. Sanskrytu zaczął się uczyć na uniwersytecie jako nowego wyzwania intelektualnego po opanowaniu greki i łaciny. Wówczas sanskryt był w Europie dyscypliną stosunkowo nową, a odkryte związki tego języka z klasycznymi językami europejskimi wzbudzały zainteresowanie badaczy zajmujących się naturą i historią języków. W 1843 roku, w wieku 19 lat, obronił doktorat na Uniwersytecie w Lipsku. Po roku spędzonym w Berlinie przeniósł się do Paryża, gdzie pracował nad pierwszym drukowanym wydaniem Rygwedy – starożytnego zbioru hymnów w sanskrycie wedyjskim. Planowana krótka wizyta badawcza w Anglii w 1846 roku przerodziła się w pobyt na całe życie. Dzięki staraniom pruskiego dyplomaty barona Christiana von Bunsena oraz Horace’a Wilsona dyrekcja Kompanii Wschodnioindyjskiej zgodziła się sfinansować wydanie Rygwedy przez Oxford University Press. Müller osiadł w Oksfordzie w 1848 roku i kontynuował badania sanskrytologiczne. W 1854 roku, po trzech latach pełnienia funkcji zastępcy profesora, objął stanowisko Taylorian Professor of Modern European Languages; wynagrodzenie wynosiło 500 funtów rocznie – połowę pensji przewidzianej dla Boden Professor of Sanskrit. Od 1855 roku był poddanym brytyjskim, a w 1858 został wybrany na wykładowcę All Souls College; według jego biografa, indyjskiego pisarza , „w owym czasie był to honor bez precedensu dla cudzoziemca”.

Trzech innych uczonych wyraziło chęć kandydowania lub zostało zgłoszonych przez innych, ale ostatecznie wycofało się przed głosowaniem. 28 maja 1860 roku w „The Times” ogłoszono kandydaturę , profesora sanskrytu w Government College w Kalkucie; podano przy tym, że sam Wilson uznał go za „w najwyższym stopniu kwalifikowanego” do przejęcia stanowiska. Cowell wkrótce potem napisał z Indii, że nie będzie startował przeciwko Müllerowi. W sierpniu 1860 roku swoją kandydaturę zgłosił – były posiadacz stypendium sanskryckiego, wówczas profesor w Government Sanskrit College w Benares – ale wycofał się w listopadzie. W czerwcu 1860 roku grupa przyjaciół w Anglii wysunęła kandydaturę , dyrektora uczelni w Benares, określając go jako „najwybitniejszego spośród brytyjskich znawców sanskrytu”.

Manifest Müllera Max Müller ogłosił swoją kandydaturę 14 maja 1860 roku, sześć dni po śmierci Wilsona. W skierowanym do Convocation liście przedstawił swoje prace redakcyjne nad Rygwedą, twierdząc, że bez nich misjonarze nie są w stanie w pełni poznać doktryn hinduizmu, co utrudnia ich działalność. Dlatego – jak napisał – „największą część życia poświęciłem realizacji celu, jaki przyświecał Fundatorowi katedry sanskrytu”. Zapewnił, że w razie wygranej będzie zajmował się wyłącznie sanskrytem. Zadeklarował również przedstawienie rekomendacji „najwybitniejszych znawców sanskrytu w Europie i w Indiach” oraz misjonarzy, którzy dzięki jego publikacjom przyczyniali się do „obalania przestarzałych systemów idolatrii” w Indiach. W odpowiednim czasie przedłożył wykaz towarzystw misyjnych, które występowały do Kompanii Wschodnioindyjskiej o egzemplarze Rygwedy – znalazły się wśród nich m.in. Church Missionary Society i .

Manifest Williamsa