Jakub Sobieski herbu Janina (ur. 5 maja 1591 w Żółkwi, zm. 23 czerwca 1646 tamże) – kasztelan krakowski od 1646 roku, wojewoda ruski w latach 1641–1646, wojewoda bełski w latach 1638–1641, podczaszy koronny w latach 1636–1638, krajczy koronny w latach 1628–1636, starosta szczurowiecki w 1646 rokuW tym roku uzyskał dożywocie na starostwo szczurowieckie, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 265., starosta krechowiecki w 1641 roku, starosta jaworowski w latach 1633–1639, starosta trembowelski w 1624 roku, starosta krasnostawski w latach 1624–1644, dworzanin królewski w 1624 rokuUrzędnicy centralni i nadworni Polski XIV–XVIII wieku. Spisy, pprac. Krzysztof Chłapowski, Stefan Ciara, Łukasz Kądziela, Tomasz Nowakowski, Edward Opaliński, Grażyna Rutkowska, Teresa Zielińska, Kórnik 1992, s. 203., marszałek sejmu zwyczajnego w Warszawie w 1623 roku i marszałek sejmu zwyczajnego w Warszawie w 1626 rokuWładysław Konopczyński, Chronologia sejmów polskich 1493–1793, Kraków 1948, s. 147–148., marszałek sejmu elekcyjnego w Warszawie w 1632 rokuWładysław Konopczyński, Chronologia sejmów polskich 1493–1793, Kraków 1948, s. 149., polski magnat, poseł, pamiętnikarz, działacz polityczny, dowódca wojskowy.
Ojciec Jana III Sobieskiego, króla Polski.
Syn kasztelana i wojewody Marka Sobieskiego i Jadwigi Snopkowskiej. Dwukrotnie żonaty: z Marianną Wiśniowiecką – dwie córki z tego związku zmarły w dzieciństwie, a po jej śmierci z Zofią Teofilą Daniłowiczówną – mieli razem siódemkę dzieci, z których jednakże tylko trójka dożyła dorosłości.
Życiorys Wzrost potęgi . Po powrocie do Polski jego pozycja znacząco wzrosła. Poseł na sejm nadzwyczajny 1613 roku z województwa lubelskiegoJanusz Byliński, Dwa sejmy z roku 1613, Wrocław 1984, s. 254.. Od 1617 był dworzaninem królewskim, krajczym wielkim koronnym od 1628 roku, podczaszym od 1636 roku, wojewodą bełskim od 1638 roku, wojewodą ruskim od 1641 roku, kasztelanem krakowskim od 1646 roku. Był starostą miast: Trembowla, Krasnystaw, Jaworów, Stryj, Kałusz, Bar, Tuchola i Gniew. Posiadane starostwa przynosiły mu znaczne dochody, co znacząco podniosło pozycję rodu Sobieskich.
W czasie wojny polsko-tureckiej (1620–1621) został w 1620 roku wyznaczony komisarzem sejmowym przy hetmanie Janie Karolu ChodkiewiczuJerzy Pietrzak, Konfederacja lwowska w 1622 roku, [w:] Kwartalnik Historyczny, R. 80, nr 4 (1973), s. 849..
Wybrany jako poseł na siedem sejmów między 1623 a 1632 rokiem. Poseł na sejm 1625 roku, sejm 1627 i 1628 roku z województwa ruskiegoJan Seredyka, Parlamentarzyści drugiej połowy panowania Zygmunta III Wazy, Opole 1989, s. 100.. Jako marszałek sejmu prowadził obrady sejmu w Warszawie od 24 stycznia do 5 marca 1623 oraz od 27 stycznia do 10 marca 1626 roku, a także sejmu nadzwyczajnego w Warszawie od 27 czerwca do 18 lipca 1628 oraz sejmu elekcyjnego w Warszawie, który trwał od 24 września do 15 listopada 1632 roku. Poseł na sejm warszawski 1626 roku z województwa ruskiegoJan Kwak, Sejm warszawski 1626 roku, Opole 1985, s. 130.. Jako marszałek Sejmu z 1626 r. witał Zygmunta III tradycyjną oracją, w której oddając hołd zasługom króla, wywodził wyższość wolnej elekcji i wolności szlacheckich nad rządami siły i despotyzmem. „Zawstydziła w tej mierze Rzeczpospolita nasza te narody, którym dziedziczni rozkazują monarchowie” – mówił wówczas. Poseł województwa ruskiego na sejm zwyczajny i nadzwyczajny 1629 roku, poseł ziemi chełmskiej na sejm 1631 rokuJan Seredyka, Parlamentarzyści drugiej połowy panowania Zygmunta III Wazy, Opole 1989, s. 94.. Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 16 lipca 1632 rokuVolumina Legum, t. III, Petersburg 1859, s. 352.. Poseł na sejm konwokacyjny 1632 roku z województwa ruskiegoWłodzimierz Kaczorowski, Sejmy konwokacyjny i elekcyjny w okresie bezkrólewia 1632 r., Opole 1986, s. 365..
Był elektorem Władysława IV Wazy z województwa ruskiego w 1632 rokuSuffragia Woiewodztw y Ziem Koronnych, y W. X. Litewskiego, Zgodnie ná Naiásnieyssego Władisława Zygmunta ... roku 1632 ... Woiewodztwo Krákowskie., [b.n.s.], podpisał jego pacta conventaPorządek Na Seymie Walnym Elekcyey, miedzy Warszawą a Wolą, Przez opisane Artykuły, do samego tylko Aktu Elekcyey należące, vchwalony y postanowiony. Roku Pańskiego, M. DC. XXXII. Dnia 27. Września, s. 17..
Jako poseł na sejm koronacyjny 1633 roku wszedł w skład komisji do wojny z Moskwą i organizacji wojskaAndrzej Korytko, Sejm koronacyjny Władysława IV Wazy wobec problemów na Ukrainiew: Echa Przeszłości t. XVI, Olsztyn 2015, s. 73.. Poseł na sejmy ekstraordynaryjne 1634 i 1635 rokuPrzemysław Paradowski, W obliczu „nagłych potrzeb Rzeczypospolitej”. Sejmy ekstraordynaryjne za panowania Władysława IV Wazy, Toruń 2005, s. 257.. Poseł na sejm zwyczajny 1635 roku, sejm 1638 rokuJan Dzięgielewski, Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, Warszawa 1992, s. 178..
Był marszałkiem sejmików województwa ruskiego w: 1624, 1625, 1627, 1628, 1632 rokuAkta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Aleksandra hr. Stadnickiego. Wyd. staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego. T. 20. Lauda sejmikowe. T. 1. Lauda wiszeńskie 1572-1648 r., Lwów 1909, s. XXVII..
W 1643 roku wyznaczony został senatorem rezydentemVolumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 38..
Po ślubie z Zofią Daniłowiczówną jego bogactwo wzrosło, ponieważ Zofia wniosła dziedzictwo rodziny Żółkiewskich i część dóbr rodziny Daniłowiczów.
Wyprawy wojenne Był bardzo rozważny w swoich radach, był więc szanowaną osobą. Członek wielu komisji, często występował jako mediator lub jako obrońca osieroconych dzieci. W polityce przeważnie popierał plany króla, ale zawsze był obrońcą praw szlachty i tolerancji religijnej.
Brał udział w wyprawie królewicza Władysława na Moskwę w 1617 r., zostając ranny przy nieudanym jej szturmie. Następnie uczestniczył w wyprawie chocimskiej w 1621 r. W kolejnych latach brał udział w prawie wszystkich wojnach Rzeczypospolitej, walcząc z Rosjanami, Turkami, Tatarami, Szwedami i Kozakami.
Sobieski kształcił się w Krakowie i Paryżu. Nauki początkowe pobierał prawdopodobnie w domu rodzinnym, dalszym jego wykształceniem kierował poeta Szymon Szymonowic i zapewne z jego inicjatywy został Sobieski uczniem Akademii Zamojskiej. Następnie 8 stycznia 1604 podjął studia w Akademii. Krakowskiej, ale już w listopadzie 1605 był ponownie studentem w Zamościu, gdzie pozostał do końca 1606 r. Na dalsze stadia wyjechał wiosną 1607 do Paryża, gdzie pozostał cztery lata. Przez pierwsze dwa lata był – w wyniku polecenia Szymonowica – prywatnym uczniem humanisty i filologa I. Casaubona, dwa następne – studiował w College Royal, m.in. pod kierunkiem F. Morela i G. Crithona. Zajmował się lekturą dzieł autorów starożytnych i nowożytnych, poetów, prawników i historyków.
Ważną częścią jego edukacji była nauka języków obcych (francuskiego, włoskiego i hiszpańskiego), poznawanie kultury i zwyczajów francuskich. Uczestniczył w życiu towarzyskim, bywał na dworze królewskim, przyjmowany przez Henryka IV, był świadkiem jego morderstwa, pogrzebu oraz koronacji nowego króla – Ludwika XIII. Z Paryża odbywał wycieczki po okolicach, przebywał także w Anglii, Niderlandach i zachodnich Niemczech. W lutym 1611 wyruszył w dłuższą podróż do Hiszpanii, Portugalii, południowej Francji, Sabaudii, Włoch (w Rzymie spędził zimę i wiosnę 1612) i Austrii. W czasie swoich podróży przyjmowany był przez króla Anglii Jakuba I Stuarta, namiestnika Niderlandów Maurycego Orańskiego, króla hiszpańskiego Filipa III, papieża Pawła V i cesarza Macieja I, poznaj wielu uczonych, polityków, arystokratów, wodzów. Sobieski prowadził diariusz podróży; notował w nim na bieżąco wydarzenia, opisy zwiedzanych miejsc i wrażenia.
Był słynnym oratorem i parlamentarzystą. Uczestnik wypraw wojennych na Rosję w latach 1617–1618 (tzw. Dymitriad), był członkiem rady wojennej króla Władysława IV. Brał udział w negocjacjach z Rosją w Dywilnie w 1618 roku, 11 grudnia 1618 roku podpisał tam rozejmAleksandr Małow, Dokumenty rosyjsko-polskiego rozejmu zawartego 11 (1) grudnia 1618 r. we wsi Dywilino, w: Wschodni Rocznik Humanistyczny, Tom XVII, (2020), nr 2, s. 97.. Brał udział w ekspedycji chocimskiej przeciw Imperium osmańskim w 1621 roku oraz ekspedycji przeciw Abazemu Paszy w 1633 roku. Negocjował również ze Szwedami w rozejm w Sztumskiej Wsi w 1635 roku.
thumb|Pierwsza strona XVIII wiecznej, rękopiśmiennej kopii „Diariusza ekspedycji wojennej przeciw Turkom pod Chocimiem roku 1621” autorstwa Jakuba Sobieskiego. Miejsce przechowywania: AGAD, Warszawa
Śmierć Pod sam koniec życia, w 1646 r. otrzymał nominację na najwyższy senatorski urząd świecki w Rzeczypospolitej – kasztelanię krakowską. Kasztelan-nominat zmarł jednak wkrótce potem. Jego śmierć w Żółkwi na atak serca (13 czerwca 1646 r.) poprzedził konflikt z Władysławem IV na tle planowanej przez króla wojny z Turcją.
10 sierpnia w Paryżu, gdzie wiadomość o śmierci ojca zastała synów Jana i Marka, odbyła się msza żałobna z udziałem wielu znaczących ludzi we Francji, celebrowana przez samego legata papieskiego. Oprócz aktu kurtuazji według synów, świadczyło to też o pozycji i prestiżu, jakim cieszył się zmarły. W opinii siedemnastowiecznego angielskiego biografa był „osobą wybitną zarówno dzięki swym umiejętnościom w sprawach państwowych, jak też odwadze i zdolnościom dowódczym w polu”Scanderbeg Redivivus. An Historical Account of the Life and Actions of the Most Victorious Prince John III of Poland..., London 1684 [cytat za:] Zbigniew Wójcik, Jan Sobieski, Warszawa 1983, s. 30)..
Dzieła Spuścizna pisarska Jakuba Sobieskiego jest dosyć obszerna. Należą do niej mowy, diariusze z wypraw wojennych (wyprawa chocimska, moskiewska, rokowań ze Szwedami w 1629 roku) oraz instrukcje Sobieskiego dla synów, których wysłał na studia do Krakowa w 1639 i do Francji w 1645 roku. Te ostatnie stanowią znakomite odzwierciedlenie ówczesnego programu wychowania magnackich dzieci. Po ekspedycji chocimskiej w 1621 roku napisał Commentariorum chotinensis belli libri tres (Pamiętnik wojny chocimskiej), który opublikował w 1646 roku w Gdańsku. Dzieła tego użył Wacław Potocki pisząc poemat Transakcja wojny chocimskiej. Jest autorem instrukcji napisanej na podróż jego syna do Krakowa (1640) i Francji (1645), która mieściła w sobie zasady najlepszego kształcenia.
Jakub Sobieski jest również autorem Diariusza sejmu koronacyjnego w Krakowie w 1633 roku, który opublikowany został w 2008 r. w Wydawnictwie Uniwersytetu Opolskiego w opracowaniu Włodzimierza Kaczorowskiego.
Do rangi dzieła urosła też instrukcja, którą wypisał w 1640 r. Pawłowi Orchowskiemu, opiekunowi jego synów w trakcie ich podróży na studia do Krakowa. Jakub Sobieski wyjaśnia w niej, dlaczego należy zdobywać wiedzę i które z dziedzin nauki należy pogłębiać, wypisując dalej listę języków obcych i umiejętności do nauczenia oraz sposobów, w jaki synowie mają je przyswoić, a także wskazówki dotyczące utrzymywania higieny osobistej, ćwiczenia pobożności i relaksu w czasie wolnym.
Jakub Sobieski polecał zdobycie przez synów gruntownej znajomości języków: łacińskiego i niemieckiego. Polecał również przyswajanie francuskiego, włoskiego oraz rozpoczęcie nauki tureckiego. Oprócz nauki słownictwa i zasad gramatyki ojciec nakazywał też konwersację w językach obcych, tłumacząc, że „milczeniem żaden się żadnego języka nie nauczył”. Kwintesencją instrukcji stał się jej punkt siódmy: „Głupimi szlachcie starożytnej w jakiejkolwiek u ojczyzny swojej ekspektacyjej szpetnie zgoła być. Nauka wszędzie człowieka zdobi, i na wojnie, i u dworu, i doma, i w Rzeczypospolitej widzimy to, że ludzie więcej sobie ważą chudego pachołka uczonego aniżeli pana wielkiego a błazna, co go sobie więc palcem pokazują”Zbigniew Wójcik, Jan Sobieski, Warszawa 1983, s. 34–35..