Społeczeństwo 5.0 () – koncepcja rozwoju społeczno-gospodarczego promowana w Japonii, zakładająca ścisłą integrację cyberprzestrzeni i świata fizycznego w celu jednoczesnego wspierania rozwoju gospodarczego oraz rozwiązywania problemów społecznych w modelu zorientowanym na człowieka. W japońskich dokumentach rządowych jest przedstawiane jako kolejny etap po „społeczeństwie informacyjnym” (Society 4.0), następujący po wcześniejszych etapach rozwoju społecznego (m.in. łowiecko-zbierackim, rolniczym i przemysłowym).

Geneza Koncepcja została wprowadzona do japońskiej polityki naukowo-technologicznej w dokumencie strategicznym 5. Science and Technology Basic Plan (decyzja rządu z 22 stycznia 2016), gdzie zdefiniowano ją jako „społeczeństwo zorientowane na człowieka”, w którym rozwój gospodarczy jest kompatybilny z rozwiązywaniem problemów społecznych dzięki wysoko zintegrowanemu systemowi cyberprzestrzeni i przestrzeni fizycznej. Natomiast w dokumencie 6. Science, Technology and Innovation Basic Plan (26 marca 2021) akcentowano m.in. odporność i bezpieczeństwo, a także dobrostan i zróżnicowane formy dobrobytu jednostek jako elementy wizji Społeczeństwa 5.0.

Równolegle koncepcja była rozwijana w środowisku biznesowym; japońska federacja organizacji gospodarczych Keidanren opublikowała w 2016 r. rekomendacje dotyczące reform gospodarki i społeczeństwa „przez pogłębianie Society 5.0”, wskazując m.in. na rolę systemów cyberfizycznych (CPS) oraz wykorzystanie sztucznej inteligencji i robotyki w tworzeniu nowych wartości.

Na stronie japońskiej kancelarii premiera (Cabinet Office) wskazano kilka instrumentów polityki publicznej powiązanych z realizacją Społeczeństwa 5.0, m.in. międzyresortowy program strategicznych innowacji (SIP), program BRIDGE (łączenie wyników B+R z wdrożeniami oraz tworzeniem wartości gospodarczej i społecznej), a także Moonshot Research and Development Program, w którym część celów formułowano w kontekście Społeczeństwa 5.0.

Typologia W typologii pojęcie Społeczeństwo 5.0 bywa przedstawiane jako piąty etap rozwoju społeczeństw, następujący po społeczeństwie łowiecko-zbierackim (Society 1.0), rolniczym (Society 2.0), przemysłowym (Society 3.0) oraz informacyjnym (Society 4.0). W tym ujęciu Społeczeństwo 5.0 ma wykorzystywać technologie transformacji cyfrowej do rozwiązywania problemów społecznych i poprawy jakości życia.

Society 1.0 (społeczeństwo łowiecko-zbierackie) Społeczeństwo łowiecko-zbierackie opiera się na pozyskiwaniu żywności przez polowania oraz zbieractwo roślin i innych zasobów naturalnych. Do rozpowszechnienia się rolnictwa i udomowienia zwierząt (ok. 12–11 tys. lat temu) wszystkie społeczności ludzkie prowadziły taki tryb życia.

Society 2.0 (społeczeństwo rolnicze) Społeczeństwo rolnicze wiąże się z przejściem do wytwarzania żywności przez uprawę roślin i hodowlę zwierząt oraz stopniowym wzrostem osiadłości i specjalizacji zajęć. W historiografii i archeologii proces ten bywa łączony z przemianami okresu neolitu.

Society 3.0 (społeczeństwo przemysłowe) Społeczeństwo przemysłowe jest powiązane z industrializacją, czyli przekształceniem ładu społeczno-gospodarczego w kierunku dominacji przemysłu oraz produkcji maszynowej. Zmiany te historycznie wiązano m.in. z rewolucją przemysłową i upowszechnieniem produkcji fabrycznej oraz maszyn.

Society 4.0 (społeczeństwo informacyjne) W definicjach instytucjonalnych społeczeństwo informacyjne opisuje się jako takie, w którym technologie informacyjne, komputery i telekomunikacja są szeroko wykorzystywane do ułatwiania komunikacji oraz dostępu do zasobów informacji w domenie publicznej i prywatnej. W literaturze przedmiotu i opisach technologicznych zwracano uwagę, że rozwój ICT sprzyjał automatyzacji oraz stosowaniu systemów informacyjnych i robotów w zarządzaniu informacją oraz w przemyśle. Społeczeństwo 4.0 a Społeczeństwo 5.0 W poniższej tabeli przedstawiono kluczowe różnice między Społeczeństwem 4.0 a Społeczeństwem 5.0 – jako etapie następującym po nim.

+ Obszar Society 4.0 (społeczeństwo informacyjne) Society 5.0 Rdzeń koncepcji Upowszechnienie komputerów i sieci informacyjnych; tworzenie wartości przez łączenie „niematerialnych zasobów” w sieci informacji Integracja cyberprzestrzeni i świata fizycznego oraz wartości społeczeństwa zorientowanego na człowieka Cel nadrzędny Wygoda i wzrost produktywności dzięki cyfryzacji i dystrybucji informacji Jednoczesne wspieranie rozwoju gospodarczego i rozwiązywanie problemów społecznych Typowe ograniczenia / problemy Nadmiar informacji utrudniający wybór informacji użytecznych; ograniczona zdolność do odpowiedzi na wyzwania (np. starzenie się społeczeństwa, dostępność, wyludnianie obszarów wiejskich) Ukierunkowanie na potrzeby społeczne oraz wzmacnianie odporności i dobrostanu (well-being) jako elementy celu transformacji Mechanizm cyber–fizyczny Przetwarzanie i dystrybucja informacji w systemach informatycznych i sieciach Budowanie reprezentacji (digital twin) elementów rzeczywistości w cyberprzestrzeni oraz odzwierciedlanie zmian w świecie fizycznym (np. w systemach, usługach i rozwoju miast) Dominujące technologie Komputery oraz infrastruktura informacyjna i komunikacyjna IoT, AI, robotyka i analiza danych jako narzędzia do tworzenia usług i nowych modeli działania Model usług Powszechny dostęp do informacji i usług cyfrowych (często w ujęciu „masowym”) Dostarczanie usług dopasowanych do zróżnicowanych potrzeb – odpowiednim osobom, w odpowiednim czasie i skali Kwestie ładu i ryzyk Rosnąca złożoność życia w środowisku intensywnej cyfryzacji i problem przeciążenia informacyjnego Uwzględnianie ELSI oraz rozwój kompetencji i kadr wspierających odpowiedzialne wykorzystanie technologii w społeczeństwie

Założenia i komponenty W ujęciu rządu Japonii kluczową zasadą Społeczeństwa 5.0 jest „fuzja” cyberprzestrzeni i świata fizycznego oraz włączenie do procesów decyzyjnych perspektywy człowieka i wartości społecznych. Jednym z opisywanych mechanizmów jest wykorzystanie koncepcji cyfrowego bliźniaka (odwzorowania elementów rzeczywistości w przestrzeni cyfrowej), a następnie wprowadzanie zmian projektowych i organizacyjnych w cyberprzestrzeni oraz przenoszenie ich efektów do świata fizycznego (np. w obszarze usług publicznych, projektowania biznesu czy rozwoju miast).

Podkreśla się także potrzebę: uwzględniania konsekwencji etycznych, prawnych i społecznych (ELSI) przy wdrażaniu nowych technologii, łączenia wiedzy z nauk ścisłych, przyrodniczych, humanistycznych i społecznych w celu projektowania zmian (tzw. convergence knowledge), rozwoju kompetencji i kadr potrzebnych do funkcjonowania w środowisku intensywnie cyfryzowanym.

Technologie W opisach koncepcji jako podstawowe narzędzia wymienia się m.in. internet rzeczy (IoT), analizę dużych zbiorów danych (big data), sztuczną inteligencję oraz robotykę. W ujęciu CPS wskazuje się typowy łańcuch tworzenia wartości: pozyskiwanie danych przez czujniki i urządzenia, ich akumulację i analizę (np. z użyciem AI), a następnie wdrażanie wyników w świecie fizycznym przez systemy techniczne (maszyny, roboty, usługi).

Obszary zastosowań W praktycznych przykładach wymienianych w publikacjach pojawiają się m.in.: zdalne usługi medyczne i opiekuńcze (np. telekonsultacje), w tym wsparcie robotyczne w opiece nad osobami starszymi, wykorzystanie autonomicznych pojazdów i dronów do dostarczania usług i towarów, zwłaszcza na obszarach słabiej zaludnionych, cyfryzację procesów pracy (m.in. zdalna edukacja i praca) oraz zwiększanie odporności systemów społecznych w sytuacjach kryzysowych, rozwój inteligentnych miast jako „awangardy” wdrażania rozwiązań Społeczeństwa 5.0.

Odbiór i upowszechnienie Koncepcja bywa opisywana jako „super-smart society” – wizja systemu społeczno-gospodarczego opartego na powszechnej cyfryzacji, którego ambicją jest zwiększenie inkluzywności i zrównoważenia rozwoju, a także odpowiedź na wyzwania takie jak starzenie się społeczeństwa i depopulacja. W opracowaniach analitycznych zwracano uwagę, że Społeczeństwo 5.0 stało się ramą dla szerokiego dyskursu o transformacji cyfrowej w Japonii, wykraczając poza sferę przemysłu w wąskim znaczeniu.

W Polsce termin pojawia się m.in. w przekazach prasowych dotyczących polityk i kierunków modernizacji oraz debat o rynku pracy i kompetencjach przyszłości.

Krytyka i wyzwania W komentarzach międzynarodowych wskazywano, że idea Społeczeństwa 5.0 bywała początkowo odbierana jako wizja ogólna i trudna do przełożenia na konkretne działania, choć z czasem stała się ważnym punktem odniesienia dla polityk publicznych i debaty o transformacji cyfrowej. Zwracano również uwagę na trudności koordynacyjne wynikające ze skali przedsięwzięcia (przekraczanie barier organizacyjnych i sektorowych) oraz ryzyko dublowania inicjatyw przy braku spójnego zarządzania całością programu. W dokumentach rządowych podkreśla się ponadto potrzebę systemowego uwzględniania konsekwencji etycznych, prawnych i społecznych (ELSI) wynikających z użycia nowych technologii.

Zobacz też przemysł 4.0 przemysł 5.0 transformacja cyfrowa internet rzeczy smart city cyberprzestrzeń

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Society 5.0 – Cabinet Office, Government of Japan

Kategoria:Socjologia Kategoria:Informatyka Kategoria:Sztuczna inteligencja