prawo|bezramki Vanpooling (także: vanpool) – forma współdzielonego transportu polegająca na wspólnym dojeździe (najczęściej do pracy) vanem lub minibusem przez stałą grupę osób, które dzielą między sobą koszty przejazdu. Organizatorem może być sam zespół uczestników, pracodawca lub zewnętrzny operator. W praktyce amerykańskiej grupa vanpoolowa liczy do 15 osób.
Vanpooling jest klasyfikowany jako element mobilności współdzielonej i narzędzie zarządzania popytem transportowym (TDM). Jako forma zwiększa współczynnik wykorzystania pojazdu i redukuje ogólną liczbę przejazdów indywidualnych, jest więc promowany m.in. jako sposób ograniczania dojazdów samochodem w pojedynkę. Od carpoolingu (wspólnych przejazdów samochodem osobowym) odróżnia go większy pojazd oraz to, że zwykle zapewnia go operator wraz z ubezpieczeniem i serwisem w ramach opłaty abonamentowej. Oba zjawiska są ujmowane wspólnie jako ridesharing (współdzielenie przejazdów). Vanpooling pojawił się w literaturze transportowej w latach 70. XX wieku, m.in. w kontekście programów kojarzenia dojazdów w aglomeracji Los Angeles. Z tego okresu pochodzą pierwsze raporty systematyzujące modele organizacyjne oraz kompendia opisujące funkcjonujące programy. W sektorze komercyjnym jednym z pionierów był amerykański operator vRide (założony w 1977), przejęty w 2016 roku przez Enterprise Holdings. W amerykańskich regulacjach federalnych vanpooling ma swoją definicję: „pojazd vanpool" to pojazd z miejscami dla co najmniej 6 dorosłych (bez kierowcy), którego co najmniej 80% przebiegu dotyczy przewozu dojeżdżających między domem a pracą. W statystykach transportowych USA stosuje się też definicję wymagającą minimum 7 miejsc łącznie z kierowcą.
Badania i efektywność W badaniach analizowano wpływ opłat i subsydiów na popyt, wskazując, że dopłaty istotnie kształtują wybór vanpoolingu jako sposobu dojazdu. W badaniu ankietowym (ocena stresu w skali Likerta 1–10 przed i po dojeździe) stwierdzono, że użytkownicy vanpoolingu deklarowali średnio o 21% niższy poziom stresu dojazdowego niż osoby dojeżdżające samotnie samochodem. Autorzy wskazali też na potencjalną rolę vanpoolingu w podejściach typu Mobility as a service (MaaS). Badania nad politykami wspierającymi ridesharing (w tym vanpooling) obejmują m.in. analizę stref zachęt inwestycyjnych (incentive zoning), partnerstw publiczno-prywatnych, polityk parkingowych, opłat drogowych i korkowych, infrastruktury dedykowanej oraz ulg podatkowych.
Modele organizacyjne mały Vanpooling funkcjonuje w różnych modelach:
programy operatorów transportu publicznego – jako uzupełnienie oferty w korytarzach o niższej gęstości popytu, programy podmiotów trzecich (third-party vanpooling) organizujących usługę w imieniu pracodawców lub instytucji publicznych, rozwiązania wewnątrzzakładowe, gdzie pracodawca lub sami pracownicy organizują dojazdy i dzielą koszty.
Vanpooling na świecie mały|vRide — usługi oparte na vanpoolingu W Stanach Zjednoczonych vanpooling jest ujmowany jako odrębny tryb (mode) w statystykach (NTD) prowadzonych przez . Wśród agencji raportujących do NTD znajdują się podmioty specjalizujące się w vanpoolingu (np. California Vanpool Authority) oraz operatorzy komercyjni (np. Enterprise Rideshare). W roku sprawozdawczym 2012 w statystykach NTD odnotowano działalność operatora vRide w wielu stanach USA, m.in. na Alasce, w Georgii, Kolorado, Michigan i Teksasie; wydatki operacyjne 170,7 mln USD, przychody taryfowe 106,8 mln USD, roczne pasażerokilometry 1254,4 mln, roczną liczbę przejazdów 35,5 mln oraz 11 842 pojazdy eksploatowane w szczycie. Średni wiek floty wynosił 3,3 roku. Vanpooling charakteryzował się najniższym kosztem operacyjnym na pasażerokilometr (0,14 USD) spośród wszystkich trybów transportu zbiorowego ujętych w NTD, przy jednocześnie wysokim wskaźniku pokrycia kosztów przychodami z opłat (ok. 63%). Liczne podmioty prowadzą programy vanpoolowe jako uzupełnienie transportu zbiorowego, często z dopłatami lub mechanizmami obniżającymi koszt dla uczestników (np. regionalny „Metro Vanpool" dotowany przez Metropolitan Council, Bay Area Vanpool Program rejon Zatoki San Francisco). Równolegle funkcjonują programy operatorów i agencji (np. OC Vanpool jako „super carpool" z grupami 7–15 osób i lokalnymi subsydiami). W segmencie komercyjnym jednym z większych dostawców jest Commute with Enterprise (kontynuacja działalności vRide), oferujący wynajem pojazdów i obsługę programu w modelu abonamentowym, w tym we współpracy z agencjami transportu publicznego.
W Kanadzie koncepcja vanpoolingu była wdrażana już w latach 70. XX wieku (Ontario Share-A-Ride Program) jako program mający zwiększać wykorzystanie carpoolingu i vanpoolingu w skali prowincji. W nowszych praktykach vanpooling pojawia się jako narzędzie w politykach TDM (np. wytyczne miasta Vaughan opisują vanpooling jako rozwiązanie dla dłuższych dojazdów, zwykle organizowane przez pracodawcę, z kosztami paliwa po stronie uczestników). Przykładem programu pracowniczego jest opisywany w studium przypadku vanpooling w Alectra Utilities (flota należąca do pracodawcy, koszty bieżące ponoszone przez użytkowników).
W Europie termin i model zbliżony do vanpoolingu jest wyraźnie opisany m.in. w Holandii jako vanpoolen – praktyka podobna do carpoolingu, z tą różnicą, że pracodawca zapewnia (często 9-osobowy) pojazd, a kierowcą bywa jeden z pracowników (czasem usługodawca zapewnia kierowcę). W wielu innych krajach europejskich rolę zbliżoną funkcjonalnie (współdzielenie przejazdów pojazdami o większej pojemności w korytarzach rozproszonych) coraz częściej pełnią usługi ridepooling i transport na żądanie (DRT) integrowane z transportem publicznym. W Polsce vanpooling jest przede wszystkim opisywany w literaturze jako element mobilności współdzielonej i narzędzie TDM (m.in. obok carpoolingu).
W Azji spotyka się zarówno rozwiązania określane wprost jako vanpooling, jak i modele pokrewne (shuttle/bus pooling oraz algorytmiczne łączenie przejazdów). W Bangkoku opisano vanpool commuter services jako specyficzną usługę w Tajlandii, oferowaną przez zrzeszenia właścicieli vanów; autorzy wskazują na jej funkcjonowanie jako element systemu transportowego na relacjach źródło–cel z możliwością wysiadania po trasie. W Chinach rozwijano „pooling" w większych pojazdach m.in. poprzez uruchamianie usług autobusowych i minibusowych w ekosystemie aplikacji DiDi (np. komunikowane uruchomienie usługi autobusowej w 2015 r. oraz informacja DiDi o uruchomieniu usługi minibusowej dla dojazdów do/z węzłów transportu publicznego). W Japonii testowano korporacyjny model współdzielonych dojazdów vanami oparty na dopasowaniu wielu pasażerów i dynamicznych trasach (eksperyment Mori Building z technologią Via). W Singapurze rozwijano model buspooling polegający na „poolowaniu" zgłoszeń zapotrzebowania na trasę autobusową i uruchamianiu relacji po osiągnięciu odpowiedniego popytu.
W Afryce vanpooling bywa ujmowany w programach zarządzania popytem transportowym jako jedna z alternatyw wobec dojazdów samochodem w pojedynkę; przykładowo w RPA wymieniany jest wśród instrumentów TDM obok carpoolingu, telepracy i transportu zbiorowego.
Przypisy
Bibliografia
Zobacz też carpooling carsharing
Kategoria:Transport Kategoria:Transport drogowy