Mary Ellen Mark (ur. 20 marca 1940 w Elkins Park, zm. 25 maja 2015 w Nowym Jorku) – amerykańska fotografka, dziennikarka i scenarzystka, zajmująca się fotoreportażem, fotografią dokumentalną, reklamową i portretową. Zaliczana do nurtu fotografii humanistycznej oraz sztuki feministycznej, znana z dokumentowania życia osób zepchniętych na margines społeczeństwa, w tym bezdomnej młodzieży, pacjentów szpitali psychiatrycznych, pracowników seksualnych oraz artystów cyrkowych. Sama określała się jako osoba stojąca po stronie „słabszych” (the underdog), starając się wywołać u odbiorców empatię wobec swoich bohaterów.
W latach 1977–1981 była członkinią agencji Magnum Photos. Opublikowała 18 autorskich albumów fotograficznych, a jej prace ukazywały się w takich magazynach jak „Life”, „Rolling Stone”, „The New Yorker”, „The New York Times”, „Vogue”, „Stern” i „Vanity Fair”. Jej styl charakteryzował się głęboką empatią i dążeniem do nawiązania bliskiej relacji z portretowanymi osobami, co pozwalało na uniknięcie uprzedmiotowienia bohaterów zdjęć.
Życiorys Dzieciństwo i edukacja Urodziła się i dorastała w Elkins Park w stanie Pensylwania. Uczęszczała do Cheltenham High School, gdzie była kapitanką zespołu cheerleaderek. Fotografować zaczęła w wieku dziewięciu lat aparatem Box Brownie, choć początkowo bardziej pasjonowała się malarstwem i rysunkiem. W 1962 roku uzyskała tytuł licencjata (BFA) w dziedzinie malarstwa i historii sztuki na Uniwersytecie Pensylwanii (School of Design). Po studiach pracowała krótko w wydziale urbanistyki miasta Filadelfii, po czym wróciła na uczelnię, gdzie w 1964 roku uzyskała tytuł magistra fotoreportażu w Annenberg School for Communication. W 1965 roku otrzymała stypendium Fulbrighta na roczny wyjazd do Turcji, co zaowocowało jej pierwszą książką Passport (1974), będącą wyborem zdjęć z lat 1963–1973. To właśnie podczas pobytu w Turcji zrozumiała, że fotografia jest dla niej najważniejszą formą wypowiedzi. Podczas tego wyjazdu wykonała portret dziewczynki o imieniu Emine, który uważała za swój pierwszy ważny obraz i punkt zwrotny w karierze.
Mary Ellen Mark otrzymała tytuły doktora honoris causa od kilku uczelni, w tym: swojej macierzystej University of Pennsylvania (1994), University of the Arts w Filadelfii (1992), Columbia College Chicago (2004) oraz Kenyon College.
Życie prywatne mały|Mary Ellen Mark i Martin Bell, 2011 W latach 80. wzięła ślub z brytyjskim reżyserem Martinem Bellem, z którym łączyła ją także wieloletnia współpraca zawodowa przy filmach dokumentalnych. Para nie miała własnych dzieci, ale przez dekady utrzymywała bardzo bliską, niemal rodzinną relację z Erin „Tiny” Blackwell – główną bohaterką projektu Streetwise. Mark i Bell regularnie odwiedzali Tiny w Seattle, wspierali ją w trudnych momentach, spędzali wspólnie święta, a nawet zabrali ją na galę rozdania Oscarów.
Początki kariery W 1967 roku przeniosła się do Nowego Jorku, gdzie dokumentowała demonstracje przeciwko wojnie w Wietnamie, ruch wyzwolenia kobiet (Women’s Liberation Movement) oraz kulturę transwestytów. Już w latach 60. fotografowała czarnoskórych mieszkańców USA, co w dobie walki o prawa obywatelskie było tematem społecznie trudnym. W wywiadzie z 1988 roku wspominała, że od pierwszego momentu na ulicach Filadelfii fotografia stała się jej obsesją.
Jej pierwszym poważnym zleceniem była praca dla magazynu „Look”, który wysłał ją do Londynu, aby sfotografowała młodych ludzi uzależnionych od heroiny. Powstał wówczas reportaż ze szpitala St Clement’s. W 1977 roku dołączyła do prestiżowej agencji Magnum Photos, stając się jedną z niewielu kobiet w tym gronie; odeszła z niej w 1981 roku, zakładając własne studio.
Główne projekty dokumentalne Mark znana była z długoterminowych projektów, w których angażowała się w życie swoich bohaterów, dążąc do zrozumienia ich jako jednostek, co pozwalało jej tworzyć obrazy pełne współczucia i obiektywizmu. Nie oceniała swoich bohaterów, starając się rejestrować rzeczywistość bez autorskiego komentarza.
Ward 81 Przełomowym momentem w jej karierze była praca na planie filmu Lot nad kukułczym gniazdem (1975) w reżyserii Miloša Formana. Dzięki nawiązaniu relacji z personelem szpitala psychiatrycznego Oregon State Hospital, Mark zrealizowała tam w 1976 roku projekt Ward 81. Przez kilka tygodni mieszkała na zamkniętym oddziale dla kobiet, starając się ukazać osobowość pacjentek, a nie ich chorobę. Projekt ten był przykładem jej podejścia opartego na empatii i zrozumieniu.
Falkland Road i Indie Mark wielokrotnie podróżowała do Indii, począwszy od 1968 roku. W 1978 roku zrealizowała w Bombaju projekt Falkland Road o pracownicach seksualnych, który planowała od dekady. Początkowo spotykała się z wrogością, ale ostatecznie zyskała zaufanie kobiet, co pozwoliło jej na stworzenie intymnego reportażu w kolorze – co było wyjątkiem w jej twórczości (zazwyczaj pracowała w czerni i bieli). Amerykański magazyn „Geo”, który zlecił ten materiał, uznał zdjęcia za zbyt drastyczne dla swoich czytelników, dlatego reportaż został opublikowany w 1981 roku w niemieckim tygodniku „Stern”. Jej praca w Indiach zaowocowała trzema książkami: Falkland Road (1981), Photographs of Mother Teresa’s Missions of Charity in Calcutta (1985) oraz Indian Circus (1993).
Streetwise W 1983 roku, na zlecenie magazynu „Life”, udała się wraz z reporterką Cheryl McCall do Seattle, aby zrealizować materiał o uciekinierach z domów („Streets of the Lost”). Projekt ten zaowocował książką Streetwise (1988) oraz filmem dokumentalnym wyreżyserowanym przez męża artystki, Martina Bella. Film zdobył nominację do Oscara dla najlepszego pełnometrażowego filmu dokumentalnego. Mark kontynuowała dokumentowanie losów głównej bohaterki, Erin „Tiny” Blackwell, przez ponad 30 lat. Ostatni album artystki, Tiny: Streetwise Revisited (2015), ukazał Tiny jako matkę dziesięciorga dzieci. Była również producentką filmu dokumentalnego Tiny: The Life of Erin Blackwell (2016).
Rodzina Dammów Pod koniec lat 80. Mark spędziła kilka tygodni z bezdomną rodziną Dammów, która przybyła z Kolorado do Kalifornii. Zdjęcie czteroosobowej rodziny mieszkającej w samochodzie uznała za jedno ze swoich najtrudniejszych zdjęć. Powróciła do nich po pięciu latach, zastając rodziców uzależnionych od narkotyków i żyjących w skrajnym zaniedbaniu w opuszczonym gospodarstwie. W 1996 roku opublikowała książkę A Cry for Help: Stories of Homelessness and Hope, prezentującą portrety bezdomnych mieszkańców Nowego Jorku.
Fotografia na planach filmowych i portrety gwiazd Choć Mark kojarzona jest głównie z fotografią społeczną, ważną częścią jej dorobku były portrety celebrytów i praca na planach filmowych, gdzie dokumentowała kulisy powstawania ponad 100 produkcji. Do jej najbardziej ikonicznych zdjęć należą portrety Marlona Brando (z żukiem na ogolonej głowie) wykonane na planie filmu Czas apokalipsy na Filipinach. Fotografowała także takie gwiazdy jak Jeff Bridges, Patrick Swayze, Dennis Hopper czy Woody Allen. Jej portrety artystów charakteryzowały się tym samym psychologicznym podejściem i bezpośredniością, co zdjęcia osób anonimowych. Pracowała m.in. na planach filmów Satyricon Federico Felliniego (Rzym, 1969), Paragraf 22 Mike’a Nicholsa oraz Australia Baza Luhrmanna. Była również producentką stowarzyszoną filmu Serce Ameryki (1992), wyreżyserowanego przez Martina Bella.
Późniejsza twórczość Od 1998 roku Mark dokumentowała coroczny festiwal bliźniąt (Twins Days Festival) w Twinsburgu w stanie Ohio. W latach 2001–2002 używała ważącego ponad 110 kg wielkoformatowego aparatu Polaroid Land Camera (format 20×24 cale), pracując w specjalnie zbudowanym studiu namiotowym.
Podobne zainteresowanie rytuałami społecznymi wykazała w projekcie Prom (2012), w którym powróciła do fascynacji szkolnymi tradycjami, fotografując bale maturalne w amerykańskich szkołach średnich. Książce towarzyszył krótkometrażowy film dokumentalny na DVD w reżyserii Martina Bella, którego Mark była producentką. W 2013 roku wystąpiła jako komentatorka w nominowanym do Oscara filmie dokumentalnym Szukając Vivian Maier.
W latach 2023–2024 fundacja C/O Berlin zorganizowała pierwszą światową retrospektywę jej twórczości pod tytułem Mary Ellen Mark: Encounters. Wystawa zaprezentowała pięć ikonicznych projektów artystki, a także rzadkie materiały archiwalne.
Działalność komercyjna i dydaktyczna Istotną częścią życia zawodowego Mark była działalność dydaktyczna. Przez blisko 30 lat prowadziła warsztaty fotograficzne, z których najsłynniejsze odbywały się corocznie w Oaxaca w Meksyku. Regularnie nauczała również w The Center for Photography at Woodstock (CPW), gdzie dzieliła się swoją wiedzą z zakresu dokumentu i portretu. Pełniła także funkcję wykładowcy wizytującego (Guest Juror/Teacher) na wielu innych prestiżowych uczelniach i w instytucjach kulturalnych.
Oprócz projektów dokumentalnych i artystycznych, Mark zajmowała się również fotografią komercyjną. Realizowała kampanie reklamowe dla znanych światowych marek, takich jak Barnes & Noble, Levi’s, Nissan czy Heineken.
Technika i inspiracje Mary Ellen Mark używała szerokiej gamy aparatów analogowych, dobierając sprzęt do specyfiki projektu. Korzystała m.in. z małoobrazkowych aparatów Leica M6 i Canon EOS-1N do dynamicznego reportażu, średnioformatowych aparatów Hasselblad (który ceniła za kwadratowy format) i Mamiya 7 oraz aparatów wielkoformatowych 4×5 cala (np. Linhof). Pozostała wierna fotografii analogowej, krytykując nadmierne użycie cyfrowej manipulacji w prasie. Preferowała tradycyjne odbitki srebrowe. Jej „znakiem firmowym” było użycie czarno-białego filmu Kodak Tri-X, który naświetlała w specyficzny sposób, aby uzyskać charakterystyczne ziarno i wysoki kontrast.
Jako swoje główne inspiracje wymieniała kino, w szczególności twórczość włoskiego reżysera Federico Felliniego, z którym miała okazję pracować na planie filmu Satyricon. Ceniła jego umiejętność łączenia wyobraźni z realizmem i budowania niezwykłych światów.
Śmierć i spuścizna Zmarła 25 maja 2015 roku na Manhattanie w wieku 75 lat. Przyczyną śmierci był zespół mielodysplastyczny. Jej archiwum, zawierającym negatywy, odbitki i dokumenty, zarządza nowojorska fundacja The Mary Ellen Mark Foundation, dbająca o zachowanie i promocję jej dorobku artystycznego.
Wystawy indywidualne Prace Mary Ellen Mark były prezentowane na licznych wystawach indywidualnych na całym świecie. Do najważniejszych z nich należą: 1976: The Photographers' Gallery, Londyn (pierwsza wystawa indywidualna) 1991: Mary Ellen Mark: 25 Years, International Center of Photography (ICP), Nowy Jork 1997: Philadelphia Museum of Art, Filadelfia 2004: Museum of Contemporary Photography, Chicago 2020: Mary Ellen Mark: Girlhood, National Museum of Women in the Arts, Waszyngton
Zbiory Fotografie artystki znajdują się w prestiżowych kolekcjach publicznych i prywatnych, m.in. w: J. Paul Getty Museum, Los Angeles Los Angeles County Museum of Art (LACMA) Philadelphia Museum of Art Cleveland Museum of Art Museum of Fine Arts (Houston)
Publikacje Wybrane albumy fotograficzne: Passport (1974) Ward 81 (1979) – tekst Karen Folger Jacobs, wstęp Miloš Forman Falkland Road: Prostitutes of Bombay (1981) Photographs of Mother Teresa’s Missions of Charity in Calcutta (1985) Streetwise (1988) – wstęp John Irving Mary Ellen Mark: 25 Years (1991) Indian Circus (1993) A Cry for Help: Stories of Homelessness and Hope (1996) American Odyssey (1999) Twins (2003) Exposure: Mary Ellen Mark: The Iconic Photographs (2005) Seen Behind the Scene (2008) – portrety z planów filmowych Prom (2012) Man and Beast: Photographs from Mexico and India (2014) Tiny: Streetwise Revisited (2015) The Book of Everything (2020) – wydana pośmiertnie, red. Martin Bell
Nagrody i wyróżnienia