Ryton z protomą Pegaza (Wazowo)

thumb|200px|Ryton z protomą Pegaza thumb|200px|Ryton z protomą konia, IV w. p.n.e., znaleziony w Tracji; Galeria Narodowa w Pradze thumb|200px|Ryton przedstawiony na herbie Razgradu Ryton z protomą Pegaza () – tracki złoty ryton z IV wieku p.n.e., zakończony protomą skrzydlatego konia Pegaza, odkryty na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Bułgarii, w okolicach wsi Wazowo (obwód Razgrad). Zabytek stanowi przykład wysokiej klasy toreutyki trackiej, pozostającej pod silnym wpływem greckiej sztuki metaloplastycznej okresu klasycznego.

Zabytek zachował się w stanie fragmentarycznym i obecnie jest częścią zbiorów w Razgradzie.

Datowanie i pochodzenie Zabytek datowany jest na połowę IV wieku p.n.e. (okres klasyczny). Został odnaleziony przypadkowo w 1968 roku podczas prac rolnych (lub, według innych źródeł, podczas nielegalnych wykopalisk), co uniemożliwia precyzyjne określenie jego pierwotnego kontekstu archeologicznego. Obiekt zachował się w stanie fragmentarycznym, przy czym znaczna część została zniszczona lub utracona w trakcie odkrycia.

Według relacji opublikowanej w dzienniku „” (6 września 2013), osoba, która natrafiła na zabytek podczas wypasu bydła, początkowo nie zdawała sobie sprawy z jego wartości i pokazała znalezisko innym mieszkańcom wsi. W toku tych wydarzeń obiekt uległ mechanicznemu podziałowi, a jego fragmenty były wykorzystywane w sposób niezwiązany z ich pierwotnym charakterem (jako zabawka oraz jako popielniczka), co doprowadziło do dalszych uszkodzeń. Informacja o znalezisku dotarła następnie do lokalnych nauczycieli, którzy zawiadomili odpowiednie instytucje. Ze względu na niespójne relacje świadków nie jest możliwe jednoznaczne odtworzenie pierwotnego stanu artefaktu. Wiadomo natomiast, że zachowana protoma trafiła ostatecznie do zbiorów Regionalnego Muzeum Historycznego w Razgradzie za pośrednictwem dziennikarza Bakira Mustafowa Kabowa, wraz z dwoma fragmentami skrzydeł o nierównej wielkości.

Opis Zabytek wykonany jest ze złota i zachował się fragmentarycznie. Przetrwała jedynie protoma – plastyczne, trójwymiarowe przedstawienie przedniej części skrzydlatego konia, pierwotnie stanowiące zakończenie naczynia. Brakująca część naczynia miała najprawdopodobniej formę rogu, typową dla rytonów używanych w Tracji. W przeciwieństwie do innych podobnych naczyń z epoki, w piersi konia brakuje drugiego otworu.

Pegaz ukazany został w pozie galopu. Głowa i szyja modelowane są z dużą precyzją, charakterystyczną dla najlepszych przykładów greckiego rzemiosła metalowego. Między uszami zwierzęcia znajduje się wysoki róg, będący elementem ikonograficznym spotykanym w trackich przedstawieniach koni. Skrzydła są szerokie i bogato dekorowane motywem piór, natomiast elementy uprzęży zostały opracowane schematycznie, przy użyciu punktowych i liniowych zdobień wybijanych w blasze.

Zachowany fragment ma wysokość 14,8 cm, a jego masa wynosi od około 449 do 476 g (w zależności od pomiaru i publikacji). Postać Pegaza wykonano z 23,65-karatowego złota.

Ikonografia i interpretacja Zachowany obiekt stanowi jedynie fragment pierwotnej całości, co w znacznym stopniu ogranicza możliwość rekonstrukcji jego pierwotnego kształtu oraz przeznaczenia. W literaturze przedmiotu pojawiają się dwie główne interpretacje: uznanie go za element zakończeniowy rytonu lub za pozostałość samodzielnej figury wykonanej ze złota. W zależności od przyjętej interpretacji szacunkowa masa kompletnego wyrobu wynosiłaby odpowiednio około 2 kg albo około 2,5 kg.

Analogiczny ryton z protomą konia, datowany na koniec IV w. p.n.e. i znaleziony na terenie Tracji, znajduje się obecnie w zbiorach Galerii Narodowej w Pradze. Zabytek ten uchodzi za najbliższą znaną analogię dla obiektu z Wazowa.

W sztuce trackiej przedstawienie skrzydlatego konia należy do istotnych motywów symbolicznych. Postać Pegaza odwołuje się do wyobrażenia istoty hybrydalnej, łączącej cechy konia i ptaka – zwierząt odgrywających ważną rolę znaczeniową w tradycjach indoeuropejskich. Na obszarze Tracji koń zajmował centralne miejsce w wierzeniach, co znajduje odzwierciedlenie w licznych wizerunkach skrzydlatego rumaka występujących na przedmiotach użytkowych i ceremonialnych, takich jak naczynia, ozdoby czy elementy wyposażenia jeździeckiego (zob. Jeździec Tracki).

Przedmiot przypisywany jest arystokracji trackiej i najpewniej pełnił funkcję ceremonialną lub rytualną. Użytkowanie naczynia o tak dużej masie i pojemności przekraczającej 500 ml wymagałoby podtrzymywania obiema rękami, co nadawałoby temu działaniu wyraźnie rytualny charakter.

Wystawy i odniesienia w kulturze Ryton jest przechowywany w w Razgradzie pod nr. inw. 1409. W 1998 roku był częścią wystawy sztuki trackiej odwiedzającej regionalne amerykańskie muzea (m.in. Saint Louis Art Museum).

Przedmiot jest przedstawiony na herbie miasta Razgrad, wprowadzonym w 1996 roku.

Zobacz też Grobowiec tracki w Swesztari, położony ok. 10 km od miejsca znalezienia rytonu

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Trakowie na terenie Bułgarii Kategoria:Złotnictwo Kategoria:Sztuka starożytna