Liaison ( /ljɛ.zɔ̃/) – występujący w języku francuskim typ łączenia międzywyrazowego, rodzaj zewnętrznego sandhi, w którym standardowo niewymawiana spółgłoska końcowa jednego wyrazu w wyniku zestawienia go z drugim wyrazem zaczynającym się od samogłoski staje się spółgłoską wymawianą.
Przykładowo pomiędzy zaimkiem przymiotnym mes /me/ a rzeczownikiem amis /a.mi/ w ramach liaison dodaje się w wymowie /z/, tworząc wyrażenie mes amis /me.z‿a.mi/. W zapisie liaison jest reprezentowane przez ostatnią literę pierwszego wyrazu w zestawieniu, ale w wymowie dodana spółgłoska tworzy sylabę z nagłosem drugiego wyrazu.
Istnieją takie warunki, kiedy potencjalne liaison pomiędzy wyrazami występuje w mowie frankofonów praktycznie zawsze, w innych nie występuje nigdy, a w jeszcze innych jego występowanie jest opcjonalne i zależy m.in. od stylu wypowiedzi.
Liaison stanowi jedno z najbardziej charakterystycznych i zarazem złożonych zjawisk w fonetyce języka francuskiego. Wiąże się z zagadnieniami syntaktycznymi, semantycznymi, morfologicznymi, fonologicznymi, leksykalnymi, ortograficznymi, stylistycznymi i historycznymi. Jego źródłem są przemiany, jakie zaszły w rozwoju języka francuskiego na przestrzeni wieków – zanikanie końcowych spółgłosek wyrazowych.
Czasami termin liaison stosowany jest do opisu zjawisk w innych językach niż francuski, jednak wówczas definiowany jest w różny sposób przez różnych autorów.
Charakterystyka
W języku francuskim łączenie międzywyrazowe typu liaison stanowi rodzaj zewnętrznego sandhi, pociąga za sobą fonetyczną realizację spółgłoski na końcu wyrazu, która w standardowych warunkach jest niema. Może ono zajść wtedy, gdy kolejny, sąsiadujący wyraz zaczyna się od samogłoski lub, pod pewnymi warunkami, od h bądź półsamogłoski. Oba te wyrazy muszą znajdować się w obrębie jednej frazy fonologicznej, w obrębie jednostki zawierającej jeden akcent toniczny. Liaison nie występuje, gdy pomiędzy wyrazami jest pauza. W piśmie może ona być zaznaczona znakiem interpunkcyjnym.
Spółgłoska końcowa z pierwszego wyrazu, która w wyniku łączenia międzywyrazowego zaczyna być wypowiadana, tworzy z samogłoską z drugiego wyrazu nową sylabę (a nie z samogłoską poprzedzającą ją w obrębie tego samego wyrazu). Sylabizacja jest zatem niezależna od morfologicznych granic. Przykładowo wyrazy w wyrażeniu les Américains wzięte osobno brzmią odpowiednio /le/ i /a.me.ʁi.kɛ̃/. W wyniku łączenia międzywyrazowego typu liaison niewymawiana wcześniej litera s w les staje się wypowiadana jako /z/ i tworzy ona sylabę z samogłoską z kolejnego wyrazu. Zatem podział na sylaby w wyrażeniu les Américains jest następujący: /le.za.me.ʁi.kɛ̃/.
Oprócz sanskrytu i pewnych pokrewnych mu języków w żadnym innym języku indoeuropejskim i prawdopodobnie w żadnym innym języku świata tego typu rodzaj zewnętrznego sandhi nie jest tak silnie rozwinięty i złożony jak w języku francuskim.
Przemiany głosek W standardowym języku francuskim głoski tworzące liaison są następujące: /z/, /n/, /t/, /ʁ/, /p/, /g/. Zdecydowana większość przypadków (ok. 99%) jest tworzona przez trzy pierwsze: /z/ (ok. 46%), /n/ (ok. 36%) i /t/ (ok. 17%), przy czym /n/ w liaison pojawia się tylko po samogłoskach nosowych. Liaison z /n/ należą najczęściej do kategorii liaison obowiązkowych, dlatego wg publikacji Malleta z 2008 r. w mowie codziennej realizowane są w 90% potencjalnych wystąpień. Dla /z/ i /t/ są to wartości odpowiednio 43% i 23%.
Poza /z/, /n/, /t/, /ʁ/, /p/, /g/ wśród głosek tworzących liaison wymienia się czasem także /k/ oraz /v/.
Przemiany głosek w wyniku utworzenia liaison ukazane są w poniższej tabeli: +Zjawiska fonetyczne towarzyszące łączeniu międzywyrazowemu typu liaisonzapis końcowej spółgłoski tworzącej liaisonwymowa tej spółgłoski w liaisonprzykładyuwagi -s/z/les inconnus /lez‿ɛ̃kɔny/, les grands arbres /le gʁɑ̃z‿aʁbʁ/, plus ou moins /plyz‿u mwɛ̃/liaison ze słów zakończonych na -s lub -x najczęściej wskazuje na liczbę mnogą i jest dlatego bardzo powszechny -xdix ans /diz‿ɑ̃/, ses beaux yeux /se boz‿jø/ -zchez eux /ʃez‿ø/, vous avez entendu /vuz‿avez‿ɑ̃tɑ̃dy/występuje w przyimku chez oraz w formach czasowników zakończonych na -ez -n (będące częścią zapisu nosowej samogłoski)/n/ ewentualna denazalizacja poprzedzającej samogłoskion arrive /ɔ̃n‿aʁiv/, bien aimable /bjɛ̃n‿ɛmabl/, Moyen Âge /mwajɛn‿ɑʒ/nazalizacja poprzedzającej samogłoski zostaje zachowana przy on, en, określnikach, bien, rien; denazalizacja zachodzi w bon i przymiotnikach r. męskiego liczby poj. zakończonych na -ain, -ein, -ien, -yen oraz czasami w zaimkach dzierżawczych -t/t/un petit éléphant /œ̃ ptit‿elefɑ̃/,
tout à fait /tut‿a fε/, l’ai tant aimé /ʒə le tɑ̃t‿eme/, serait-il /səʁɛt‿il/zobacz też sekcję: T analogique -dun grand homme /œ̃ gʁɑ̃t‿ɔm/, qu'attend-on /katɑ̃t‿ɔ̃/, vend-on /vɑ̃t‿ɔ̃/występuje przy słowach quand, grand, second oraz przy czasownikach zakończonych w 3. os. l. poj. na -d -r (w zbitce -er wymawianej jako /e/)/ʁ/ poprzedzona samogłoską /e/ lub bardziej otwartą /ɛ/le premier homme /lə pʁəmjeʁ‿ɔm/ lub /lə pʁəmjεʁ‿ɔm/występuje w przypadku przymiotników premier /pʁəmje/, dernier /dεrnje/ i léger /leʒe/; rzadko, w bardzo formalnym, wręcz pompatycznym języku można spotkać ten typ liaison przy bezokolicznikach czasowników pierwszej koniugacji, np. aimer un peu /emeʁ‿œ̃ pø/ -p/p/beaucoup aimé /bokup‿eme/, trop à faire /trop‿a fɛʁ/dotyczy tylko dwóch wyrazów – beaucoup i trop; w trop może równocześnie zachodzić otwarcie samogłoski z /o/ do /ɔ/ -g/g/ przestarzały wariant: /k/un long été /œ̃ lɔ̃g‿ete/występuje tylko przy przymiotniku long, po którym następuje rzeczownik; niektórzy frankofoni nie tworzą jednak tego typu liaison; wymowa /k/ zamiast /g/ jest przestarzała, występuje czasem w wyrażeniu sang impur /sɑ̃k‿ɛ̃pyʁ/ utrwalonym w hymnie Francji, ale współcześnie brzmi sztucznie; standardowo sang impur wymawia się /sɑ̃ ɛ̃pyʁ/ -c/k/un croc-en-jambe /œ̃ kʁɔk‿ɑ̃ʒɑ̃b/, un porc-épic /œ̃ pɔʁk‿epik/występuje jedynie w kilku wyrazach złożonych -f/v/neuf heures /nœv‿œʁ/Występuje tylko w połączeniu wyrazu neuf z wyrazami ans, heures, hommes i czasami autres. W przeszłości liczebnik neuf (podobnie zresztą jak sept) w pozycji przed spółgłoską był wymawiany bez końcowej spółgłoski, tj. jako /nœ/. Współcześnie taką wymowę można uznać za przestarzałą.
Występowanie liaison ma wpływ nie tylko na wymawianie spółgłoski w łączeniu międzywyrazowym, ale może mieć także wpływ na poprzedzającą ją samogłoskę. Może ona w wyniku liaison stać się bardziej otwarta. Wymowa dernier example będzie brzmieć /dɛʁnjɛʁ‿ɛɡzɑ̃pl/, to znaczy wyraz dernier w rodzaju męskim, wymawiany bez liaison jako /dɛʁnje/, staje się homofonem dernière /dɛʁnjɛʁ/, tj. brzmi tak samo jak odpowiednik tego wyrazu w rodzaju żeńskim. Inną przemianą samogłoski jest denazalizacja i analogiczne upodobnienie się do formy żeńskiej, np. bon appétit /bɔnapeti/, czyli wymowa wyrazu bon (bez liaison wymawianego jako /bɔ̃/) identyczna jak żeńskie bonne.
Te modyfikacje samogłoski w liaison nie występują jednak regularnie. Zwykle denazalizacja występuje po przymiotnikach zakończonych na –ain, -ein, -en, -on, -in, np. plein air /plɛn‿ɛʁ/, divin enfant /divin‿ɑ̃fɑ̃/. Nie występuje ona jednak po un, aucun, commun, on, rien, bien, en, np. un enfant /œ̃n‿ɑ̃fɑ̃), en outre /ɑ̃n‿utʁ/. W przypadku zaimków dzierżawczych funkcjonują dwie wymowy, np. mon ami /mɔ̃n‿ami/ lub / mɔn‿ami/, ale powszechniejsza jest ta z nosową samogłoską. Występowanie denazalizacji zależy od lokalnej francuszczyzny, przykładowo na południu nazalizacja jest wyraźnie częstsza.
Należy rozróżnić wymowę pewnych przymiotników w sytuacji, gdy występują one w rodzaju męskim bez liaison, w połączeniach typu liaison oraz w sytuacji, gdy mają formę rodzaju żeńskiego.
+Zapis i wymowa pewnych przymiotników w zależności od rodzaju i występowania połączeń typu liaison z ich udziałemforma przymiotnikagranddouxzapiswymowazapiswymowarodzaj żeńskigrande amie/gʁɑ̃d ami/douce amie/dus ami/rodzaj męski z liaisongrand ami/gʁɑ̃t ami/doux ami/duz ami/rodzaj męski bez liaisongrand garçon/gʁɑ̃ gaʁsɔ̃/doux garçon/du gaʁsɔ̃/
Istnieje kilka wyrazów, które mają specjalną formę, zarówno w zapisie, jak i w wymowie, kiedy tworzą liaison. Należą do nich: zaimek wskazujący rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej ce /sə/ przyjmujący w liaison formę cet /sεt/, np. ce lièvre /sə ljɛvʁ/ ale: cet ange /sεt‿ɑ̃ʒ/ zaimki dzierżawcze rodzaju żeńskiego ma, ta, sa (/ma/, /ta/, /sa/) przyjmują w liaison formę mon, ton, son (w wymowie /mɔ̃n/, /tɔ̃n/, /sɔ̃n/ lub /mɔn/, /tɔn/, /sɔn/), np. ma meilleure amie ale: mon amie /mɔ̃n‿ami/ przymiotniki rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej: beau /bo/, nouveau /nuvo/, fou /fu/, mou /mu/, vieux /vjø/ tworzą w liaison formy odpowiednio: bel /bεl/, nouvel /nuvεl/, fol /fɔl/, mol /mɔl/, vieil /vjεj/, np. le Nouvel An /lə nuvεl ɑ̃/.
Liaison a litera h w zapisie W języku francuskim, jeśli pierwszą literą w wyrazie jest h, to kolejną jest samogłoska. W standardowym języku francuskim nie ma żadnej głoski przypisanej do litery h. Występują jednak jej dwa rodzaje. W obu przypadkach wyrazy rozpoczynające się na tę literę rozpoczynają się fonetycznie od samogłoski (lub półsamogłoski). Można wyróżnić h przydechowe (h aspiré) i h nieprzydechowe (h nieme, h muet). H przydechowe wbrew nazwie nie oznacza, że głoska ta jest wymawiana z przydechem, wyróżnia się jednak swoimi właściwościami. Na początku wyrazu wyklucza ono wystąpienie łączenia międzywyrazowego typu liaison oraz elizji; wyrazy te zachowują się tak jakby były poprzedzone spółgłoską. Natomiast wyrazy rozpoczynające się na nieme h dopuszczają wystąpienie liaison i elizji, zachowują się tak, jakby rozpoczynały się od samogłoski.
+Tworzenie liaison i elizji przykładowych wyrazów zaczynających się na literę hh przydechowebrak elizjibrak liaisonle hamster/lə am.stɛʁ/les hamsters/le am.stɛʁ/le hibou/lə i.bu/les hiboux/le i.bu/h niemeelizjaliaisonl’homme/l‿ɔm/les hommes/le.z‿ɔm/l’hirondelle/l‿i.ʁɔ̃.dɛl/les hirondelles/le.z‿i.ʁɔ̃.dɛl/
Frankofonom może się jednak zdarzać w spontanicznej, potocznej mowie tworzyć liaison z wyrazami zaczynającymi się na przydechowe h i wymawiać np. les haricots jako /lez‿aʁiko/ zamiast /le aʁiko/. Z drugiej strony w standardowym języku istnieje nieliczna grupa słów, która mimo że w zapisie nie ma przydechowego h, to zachowuje się tak, jakby je miała, np. le onze novembre /lə ɔ̃z nɔ.vɑ̃bʁ/ (brak elizji), les onze joueurs /le ɔ̃z ʒwœʁ/ (brak liaison).
Liaison a półsamogłoski W języku francuskim występują trzy półsamogłoski: /j/, /ɥ/, /w/. Ich zgłoskotwórczymi odpowiednikami są odpowiednio samogłoski /i/, /y/, /u/. Francuskie półsamogłoski, podobnie jak francuskie h, na początku wyrazów mogą zachowywać się dwojako: jak samogłoski umożliwiające tworzenie liaison i elizji oraz jak spółgłoski nieumożliwiające tego.
+Tworzenie liaison i elizji przykładowych wyrazów zaczynających się w wymowie na półsamogłoskęWyrazy, w których półsamogłoski zachowują się jak spółgłoski pod względem tworzenia liaison i elizjibrak elizjibrak liaisonle yéti/lə jeti/les yéti/le jeti/le whisky/lə wiski/les whiskys/le wiski/le yaourt/lə jauʁt/les yaourts/le jauʁt/le huitième/lə ɥitjɛm/les huitièmes/le ɥitjɛm/Wyrazy, w których półsamogłoski zachowują się jak samogłoski pod względem tworzenia liaison i elizjielizjaliaisonl'oiseau/l‿wazo/les oiseaux/lez‿wazo/l'huître/l‿ɥitʁ/les huîtres/lez‿ɥitʁ/l'ouïe/l‿wi/les ouïe/lez‿wi/l’yeuse/l‿jøz/les yeuses/lez‿jøz/l'huile/l‿ɥil/les yeux/lez‿jø/
Liaison a pozostałe łączenia międzywyrazowe w języku francuskim