Ryszard Ziemba (ur. 25 marca 1933 w Magierowie, zm. 3 stycznia 2014 w Rzeszowie) – polski artysta sztuki książki, autor nowoczesnej oprawy artystycznej, mistrz introligatorski, konserwator, bibliofil, znawca historii form książki, prelegent, filozof-humanista, miłośnik przyrody i obrońca praw zwierząt. Stworzył kolekcję opraw artystycznych obejmującą współczesną oprawę książkową i eksponaty obrazujące rozwój formy książki na przestrzeni 5500 lat od najwcześniejszej cywilizacji Sumerów oraz historię opraw książkowych. Odtworzył również narzędzia piśmienne wszystkich tych epok.
Życiorys Wczesne lata Ryszard Ziemba był synem Katarzyny z d. Hymon i Jana Ziemby. Jego fascynacja książkami ujawniła się już we wczesnym dzieciństwie. Od najmłodszych lat wykazywał szczególne nimi zainteresowanie, często je przeglądał i udawał czytanie jeszcze przed opanowaniem tej umiejętności, a ulubione bajki gromadził w swoim kuferku1. H. Cyganik, J. Skrobot, Trwanie z cyklu Polacy końca XX wieku, „Gazeta Krakowska”, 1988-04-08, nr 82 (12181), s. 3–4.. Kiedy rodzina musiała w dramatycznych okolicznościach uciekać z Magierowa przed ukraińskimi nacjonalistami w 1944 roku, kuferek ten – na jego usilne prośby – został zachowany jako jeden z nielicznych przedmiotów ocalonych z rodzinnego dobytku1. Z. Wawszczak, Artysta książki, „A-Z Dziennik Obywatelski”, 1990-10-11, nr 132, s. 4–5.. Jego zawartość stała się po latach częścią projektu o nazwie Biblioteczka pod Hubą1. A. Empacher, Ryszard Ziemba – Introligatorski Świat Baśni, „Zrób Sam”, Warszawa 1987- 11/12, nr 6 (45), s. 32–33.. Po ucieczce rodzina osiedliła się w Sędziszowie Małopolskim. Tam Ryszard Ziemba w 6 klasie szkoły powszechnej podczas zajęć z robót ręcznych po raz pierwszy zetknął się ze sztuką oprawiania książek. Pod okiem nauczyciela wykonał swoją pierwszą oprawę, co stało się początkiem jego artystycznej pasji1. M. Boratyńska, Księga w mech zielony oprawna, „Zielony Sztandar” Warszawa, 1984-07- 01, nr 53 s. 1–4..
Edukacja Ryszard Ziemba ukończył 3 klasy Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Sędziszowie, maturę zdał w liceum ogólnokształcącym w Rzeszowie. Ukończył również Pierwszy kurs Wszechnicy Radiowej (1951/52). Studia odbył na Wydziale Humanistycznym Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie (dyplom magistra filologii polskiej), dokąd przeprowadził się na stałe w 1962 roku. Posiadał również dyplom mistrzowski w zakresie oprawy i konserwacji książki oraz zezwolenie konserwatora zabytków na wykonywanie prac konserwatorskich papieru i pergaminu1. R. Ziemba. Biogram,” Nowe Książki”, 1981,nr 8, s. 1–4.. Powszechnie w publikacjach na jego temat podkreśla się, że ewenementem w jego twórczości jest fakt, iż do osiągniętych rezultatów doszedł on jako samouk1. Z. Gajewski, Only in Rzeszów, „Welcome to”, march 1995, nr 1 (1)..
Formalne zatrudnienie Działalność artystyczna, której efektem było powstanie nieformalnego „muzeum książki”, zgodnie z intencją autora nie miała charakteru zarobkowego. R. Ziemba nie prowadził komercyjnej pracowni introligatorskiej i nie realizował zamówień na oprawy artystyczne. Każda oprawa z jego kolekcji była wykonana jako pojedynczy egzemplarz, stanowiący integralną część zbioru i nieprzeznaczony do sprzedaży(JAG), Dla miłośników pięknej książki, „Sztandar Ludu”, Lublin, 1969-05-09, nr 109 (7738).. Oprawy R. Ziemby znajdujące się poza tą kolekcją są wyjątkami. Są to m.in. prace ofiarowane na aukcje charytatywne1. W. Kirszner, Cenne dary na Fundusz Daru Narodowego, „Nowiny”, Rzeszów, 1990-02-20, nr 44 (12644).1. A. Adamski, Ryszard Ziemba i Rzeszów, Nowiny, Rzeszów, 1995-02-22, nr 38 (13913)., przekazane w darze (m.in. Bibliotece Jagiellońskiej: 13 grafik wyklejkowych, Ossolineum: oprawa książki J. Długosza i J. Trzynadlowskiego ”Rękopiśmienne dedykacje autorskie w księgozbiorze Ossolineum”, miastu Rzeszów: Księga Pamiątkowa Miasta Rzeszowa), czy rzadko wykonywane na specjalne zamówienie (m.in. oprawy książek Waldemara Babinicza w ekspozycji stałej w Domu Waldemara Babinicza w Nałęczowie, oprawa m.in. „Pana Tadeusza” i książki Franciszka Kotuli „Tamten Rzeszów” dla papieża Jana Pawła II czy oprawy poezji Marii Konopnickiej dla Muzeum jej imienia w Żarnowcu)1. (ASK), Albertanie Ojcu Świętemu, „Dziennik Polski”, Rzeszów,1997-05-28.1. M. Żurad, Oprawa tkwi we mnie, „Gazeta Wyborcza- Gazeta w Rzeszowie”, 1998-08-30, nr 204 (1496).. Źródłem utrzymania rodziny i finansowania artystycznej pasji były zajęcia podejmowane w różnorakich instytucjach. Ryszard Ziemba był m.in. kreślarzem w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Geodezyjno-Kartograficznym w Rzeszowie (1956–1966), konserwatorem księgozbioru w Muzeum-Zamku w Łańcucie (1966–1970), kierownikiem biura w LOP (1970–1972), starszym mistrzem na oddziale Reprintów i Miniatur w Rzeszowskich Zakładach Graficznych (1987–1988), starszym asystentem w Instytucie Filologii Polskiej w rzeszowskiej WSP (1972–1975, 1980–1998) i wykładowcą na Politechnice Rzeszowskiej (1975–1977). W uczelniach prowadził wykłady z zakresu historii książki na tle dziejów kultury, wybranych zagadnień z teorii kultury, morfologii książki oraz technologii materiałów poligraficznych. Był również konserwatorem zbiorów specjalnych Biblioteki Głównej WSP w Rzeszowie i Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego1. M. Rabizo-Birek, [hasło:] Ziemba Ryszard, [w:] „Encyklopedia Rzeszowa”, Rzeszów 2011, s. 986..
Ryszard Ziemba był Honorowym Członkiem rzeszowskiego oddziału Związku Literatów Polskich, współzałożycielem i w latach 1975–1979 prezesem rzeszowskiego oddziału Towarzystwa Przyjaciół Książki. W 2002 roku Rzeszowskie Towarzystwo Pomocy im. Św. Brata Alberta przyznało mu „godność Honorowego Członka Towarzystwa w podziękowaniu za pracę na rzecz ubogich, bezdomnych i potrzebujących wsparcia”. Przez całe życie angażował się w działalność na rzecz przyrody i zwierząt1. K. Świerczewska, Od Starego testamentu do Światowej Deklaracji Praw Zwierzęcia. Z Ryszardem Ziembą rozmawia Krystyna Świerczewska, „Nowiny- Widnokrąg” Rzeszów, 1986-12-16, nr 25 (859), s. 1–2.1. K. Świerczewska, Granice kompetencji, „Nowiny-Widnokrąg”, Rzeszów, 1987-01-27, nr 3 (863), s. 1–2.1. Z. Wójcik, Złote ręce Anonima, „Nowa Wieś”, Warszawa,1982-08-08, nr 18, s. 6–7.1.J. Koryl Oprawić świat, „Dzień Rzeszowa”, 2004-10-1/3, nr 20 (20),s.8.. W 1979 roku otrzymał od Prezydium Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami Dyplom Uznania za „długoletnią działalność w Towarzystwie i bezinteresowną pomoc w sensie niesienia ratunku wszystkim zwierzętom i ptactwu”Krystyna Świerczewska, Granice kompetencji, Widnokrąg nr 3,27 stycznia 1987., a w 1991 roku Srebrną Odznakę Honorową Ligi Ochrony Przyrody Stowarzyszenia Wyższej Użyteczności Publicznej za „zasługi w realizacji zadań statutowych Stowarzyszenia”.
Twórczość W historii opraw książkowych Ryszard Ziemba jest jednym z niewielu introligatorów, którzy są wyłącznymi autorami pełnego wystroju książki – począwszy od projektu oprawy po wykonanie każdego jej elementu1. Jan Kuglin w album Ryszard Ziemba. Pasje mojego życia”, Rzeszów 2013, s. 150.. W komentarzach dotyczących jego prac podkreśla się szczególnie trzy cechy: „oprawa w jego wykonaniu jest „niezależną wypowiedzią artystyczną, nośnikiem emocji, niepowtarzalną artystyczną konstrukcją będącą swoistym komentarzem i recenzją otaczającej rzeczywistości”Tadeusz Ferenc w: album Ryszard Ziemba. Pasje mojego życia”, Rzeszów 2013, s. 3., uczynił z introligatorstwa „sztukę żywą mającą swe nowoczesne formy, nie kopiującą starych wzorów” i „Nowoczesny projekt plastyczny wykonuje z niespotykaną we współczesnym rzemiośle wirtuozerią1. B. Dąbrowicz, Żyją i działają tacy artyści, „Panorama Polska”, Warszawa, XI 1984. nr 11 (340).. Operował wieloma, często rzadkimi i trudnymi technikami, również takimi, które sam wymyślił i po raz pierwszy w historii introligatorstwa artystycznego zastosował (np. oprawy wypalane, ryte i oprawy z wypukłym ornamentem)1. Z. Święch, Artysta książki – artyście słowa. Daleko od Berkeley, „Kultura i Życie”. Dodatek „Życia Warszawy”, 1988-04-29, nr 7.. W jego pracach obecne są m.in. ręczne tłoczenie złotem, foliami i ślepe, mozaika, sklejanie skór „na styk”, naklejanie skór, technika nacinania, wypalania, rycia, „rzeźbienia” w skórze (m.in. wypukły ornament), technika emalii komórkowej – cloisonné, niello i drzeworytu, haft reliefowy, rzeźbienie w drewnie i kości słoniowej, malowanie, intarsja, srebrzenie, złocenie, metaloplastyka, grawerowanie, trybowanie. Oprawy wykonywał ręcznie, mają one barwione i malowane wg własnego projektu i nierzadko techniką stworzoną przez Ziembę wyklejkiDed Vabedva, Wyklejki, „Zrób to sam” wrzesień 1991,nr 4 s. 24–25.Ded Vabedva, Barwienie papieru. Barwny rosół, „Zrób to sam” październik 1991, nr 5, s. 16–17.Ded Vabedva, Tajemne techniki, „Zrób to sam” listopad 1991,nr 6, s. 36–37., wyszywaną jedwabiem kapitałkę, często złoconą dublurę i barwione brzegi kart. Wiele z nich chroni luksusowa kaseta. Ryszard Ziemba często sam wykonywał narzędzia introligatorskie, nierzadko projektując je indywidualnie do poszczególnych prac1. Album Ryszard Ziemba. Pasje mojego życia, s. 151.. Skomplikowane technicznie oprawy powstawały przy użyciu własnoręcznie wykonanej prasy i krosien do zszywania arkuszy, różnego rodzaju tłoków, filetów i radeł sporządzonych np. z blachy kółek od zegarów, gwoździ i tym podobnych materiałów. Dotyczy to również niektórych czcionek, które wykuwał według własnego projektu w płytkach metalowych1. D. Dąbrowska, Forma istnienia, „Razem” Warszawa, 1985-07-04, nr14 (430).. W swoich pracach wykorzystywał m.in. 24 karatowe złoto, różne gatunki skór, pergaminów, płócien, tkanin, papieru, roślin, drewna i metali, heban, kość słoniową, jedwab, korale, kamienie szlachetne, korę drzew, mech i liście różnych roślin.
W charakterystyce R. Ziemby podkreśla się rolę, jaką w formowaniu jego osobowości twórczej odgrywał kresowy rodowód i fakt konieczności uchodźctwa z terenów wschodnich. Funkcjonował on jako artysta w poczuciu wygnania i utraty „krajobrazu centralnego”, co w połączeniu z doświadczeniami wojennymi i powojennymi ukształtowało jego fatalistyczne rozumienie nowoczesnej cywilizacji. W koncepcji wielu jego prac uwidacznia się zwątpienie w tradycyjną antropologię filozoficzną. Zaznacza się też, że wbrew pozorom dla R. Ziemby najważniejszym punktem odniesienia nie jest książka, lecz sam człowiek, który pozostaje głównym przedmiotem jego refleksji i ocen.Józef Nowakowski, Pan Ryszard w album „Ryszard Ziemba. Pasje mojego życia”, Rzeszów 2013,s.146.
Współczesna oprawa artystyczna Wyrażana przez Ryszarda Ziembę filozofia oprawy książki zawiera się w opisanej przez Jarosława Iwaszkiewicza w powieści „Księżyc wschodzi” triadzie pojęciowej: „poznać, zrozumieć, wyrazić”1. Album. Ryszard Ziemba. Pasje mojego życia.s.5.. R. Ziemba uważał, że dopiero czytelnik jest zasadniczym kreatorem świata książki1.Album Ryszard Ziemba. Pasje mojego życia”. s. 5.. W jednym z wywiadów mówił: Nie jest rzeczą przypadku, że opowiadając się przeciwko standaryzacji i uniformizacji tworzę oprawy zindywidualizowane; są one czymś w rodzaju „twórczej zdrady” tekstu, który zgłębiam indywidualnie, a potem swoim refleksjom nadaję introligatorską postać artystyczną. Nie kieruję się celami komercyjnymi, lecz tworząc oprawę, a w istocie interpretując dzieło, określam swoje myśli względem przeczytanej książki. P. Tomczyk, „Wielki oprawca”, Super Nowości – Teleekspres. 1997-06-13/19, nr 1. mały|Ryszard Ziemba z Czesławem Miłoszem