Aleksandr Nikołajewicz Deutsch (; ur. 21 grudnia 1899 w Reni, zm. 22 listopada 1986 w Leningradzie) – radziecki astronom, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor Uniwersytetu Leningradzkiego, wieloletni pracownik i dyrektor Obserwatorium w Pułkowie w czasie II wojny światowej. Specjalizował się w astrometrii fotograficznej i astronomii gwiazdowej.
Życiorys Młodość i edukacja Aleksandr Nikołajewicz Deutsch urodził się 21 grudnia 1899 roku w rodzinie wojskowego w mieście Reni (obecnie obwód odeski, Ukraina). Dom jego dziadka ze strony matki, Anastazego Dimitriadi (burmistrza Reni), jest obecnie oznaczony tablicą pamiątkową. Ukończył gimnazjum w Saratowie, po czym rozpoczął studia na Wydziale Fizyczno-Matematycznym . W 1919 roku został zmobilizowany do Armii Czerwonej. W 1920 roku przeniósł się do Piotrogrodu, gdzie kontynuował naukę na uniwersytecie, który ukończył w 1923 lub 1924 roku. Jeszcze jako student pracował jako rachmistrz w oraz od 1923 roku w Obserwatorium w Pułkowie, z którym związał się na 63 lata.
Kariera naukowa W 1935 roku Deutsch uzyskał stopień kandydata nauk, a 24 czerwca 1941 roku obronił pracę doktorską, w której wykazał możliwość wyznaczania ruchów własnych gwiazd w odniesieniu do galaktyk. W latach 1937–1981 był profesorem Uniwersytetu Leningradzkiego.
II wojna światowa Po wybuchu wojny Deutsch wszedł w skład grupy astronomów wspierających lotnictwo obliczeniami czasów wschodów i zachodów Słońca oraz Księżyca. Latem 1941 roku zorganizował demontaż i ewakuację instrumentów astronomicznych oraz archiwum klisz fotograficznych do Leningradu, a także ratowanie księgozbioru biblioteki.
W okresie od 20 września 1941 do 20 lutego 1942 pełnił obowiązki dyrektora Obserwatorium w Pułkowie. W styczniu 1942 roku, wycieńczony trudami blokady Leningradu, trafił do szpitala w . W lutym 1942 roku wraz z grupą pracowników został ewakuowany do Taszkentu. Tam prowadził obserwacje, opracował metody nawigacji dla marynarki wojennej oraz wykładał na uczelniach w Taszkencie.
Działalność powojenna Po powrocie do Leningradu Deutsch brał aktywny udział w odbudowie Obserwatorium w Pułkowie, w tym w ponownym uruchomieniu astrografu i instalacji 26-calowego refraktora Zeissa. W latach 1945–1972 kierował oddziałem astrometrii fotograficznej i astronomii gwiazdowej, a od 1974 roku pełnił funkcję konsultanta naukowego.
Działalność naukowa Aleksandr Nikołajewicz Deutsch wniósł znaczący wkład w rozwój astrometrii fotograficznej. Do jego najważniejszych osiągnięć należą:
Wyznaczenie ruchów własnych 18 000 gwiazd w 74 polach kapteynowskich. Stworzenie programu wykorzystania obiektów pozagalaktycznych (innych galaktyk) do budowy absolutnego systemu ruchów własnych gwiazd. Program ten, znany jako „Plan Deutscha”, został przyjęty jako międzynarodowy podczas VIII Zjazdu Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Rzymie w 1952 roku. Odkrycie dwóch niewidocznych satelitów gwiazdy podwójnej 61 Cygni oraz wyznaczenie elementów orbity i masy jednego z nich. Zainicjowanie systematycznych obserwacji fotograficznych dużych planet, ich księżyców oraz planetoid w Pułkowie i . Odkrycie planetoidy (1148) Rarahu.
Deutsch uczestniczył również w ekspedycjach obserwujących całkowite zaćmienia Słońca (, , ) oraz w wyprawach mających na celu wyznaczenie długości geograficznej Swierdłowska, Tbilisi (1930) i Archangielska (1932).
Życie prywatne Aleksandr Nikołajewicz Deutsch był kuzynem filologa klasycznego i historyka (1897–1982), którego wspierał materialnie i moralnie w czasie jego zesłania. Był osobą wszechstronnie uzdolnioną: znał kilka języków obcych, grał na fortepianie, pisał wiersze, a w młodości zajmował się aktorstwem. Uprawiał tenis, narciarstwo i kolarstwo.
Zmarł 22 listopada 1986 roku. Został pochowany na .
Nagrody i upamiętnienie Aleksandr Nikołajewicz Deutsch został odznaczony Orderem Lenina, Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy oraz dwukrotnie Orderem „Znak Honoru”. Na jego cześć oraz na cześć jego miejsca urodzenia, planetoida odkryta przez Ludmiłę Czernych otrzymała nazwę (1792) Reni.
Przypisy
Kategoria:Radzieccy astronomowie Kategoria:Rosjanie pochodzenia niemieckiego Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Ludzie urodzeni w Reni Kategoria:Zmarli w 1986 Kategoria:Urodzeni w 1899 Kategoria:Odznaczeni Orderem Lenina Kategoria:Odznaczeni Orderem „Znak Honoru”