mały|Kazimierz Petrusewicz (przed 1902) Kazimierz Petrusewicz (ur. 4 marca 1872 w Nowinach, zm. 11 sierpnia 1949 w Warszawie) – polski prawnik, działacz ruchu robotniczego, więziony przez władze carskie; organizator niepodległego polskiego sądownictwa; obrońca w procesach politycznych, wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego zwolniony ze stanowiska za podpisanie protestu przeciw procesowi brzeskiemu; sędzia Sądu Najwyższego (1946–1947).

Życiorys Wykształcenie Kazimierz Petrusewicz urodził się w zaścianku Duszewo (wieś Nowiny) w powiecie słuckim jako syn Adama i Telimeny z domu Steckiewicz. Miał dwóch braci. Z racji wykazywanych zdolności został skierowany do nauki w słuckim gimnazjum. Mieszkał w internacie na koszt Towarzystwa Dobroczynności. Działał w szkolnym kółku samokształceniowym o profilu socjalistycznym. W 1891 zdał egzamin dojrzałości. Nie został przyjęty do szkoły wyższej w Petersburgu ze względu na poglądy polityczne. W 1895 ukończył studia I stopnia na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Kijowie. Od II roku studiów należał do polskiego koła socjaldemokratycznego, którym pod koniec studiów i po ich ukończeniu kierował wraz z Wincentym Boguckim. Wiosną 1896 wyjechał do Petersburga wzmocnić tamtejszą organizację socjaldemokratyczną Związek Walki. Ze względu na chłodne przyjęcie, wynikające z różnicy poglądów, wrócił do Kijowa. W październiku 1896 rozpoczął aplikację pod patronatem adwokata Cezarego Abramowicza.

Działalność do 1914 Jako przedstawiciel polskich socjaldemokratów brał aktywny udział 17–18 (30–31) marca 1897 w konferencji organizacyjnej (tzw. kolokwium) rosyjskich i polskich socjaldemokratów w Kijowie. Zadecydowano tam między innymi, by wszystkie organizacje socjaldemokratyczne przybrały (wzorem Petersburga) nazwę Związku Walko o Wyzwolenie Klasy Robotniczej oraz podjęto przygotowania do I Zjazdu Socjaldemokratycznego.

W latach 1895–1897 Petrusewicz stał na czele Korporacji Polskiej w Kijowie zrzeszającej polskich studentów o profilu lewicowym. Współpracował wówczas m.in. z tzw. kilińszczakami, na czele ze Stanisławem Koszutskim. 19 marca (1 kwietnia) 1897 został aresztowany za zorganizowanie w Kijowie demonstracji studenckiej. Po pięciu miesiącach został zwolniony z nakazem opuszczenia Kijowa i zakazem zamieszkiwania w miastach uniwersyteckich. W uzgodnieniu z kijowskim Związkiem Walki przeniósł się do Jekaterynosławia, gdzie wznowił pracę jako aplikant pod patronatem adwokata Teodora Piechowskiego. 1–3 (13–15) marca 1898 wziął udział w I Zjeździe Rosyjskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej w Mińsku, gdzie połączono m.in. cztery Związki Walki: petersburski, moskiewski, kijowski i jekaterynosławski. Nazwa Partii („Rossijskaja”, nie „Russkaja”) podkreślająca państwowo-terytorialny, a nie etniczny charakter, miała być propozycją Petrusewicza. Pod koniec marca 1898 został aresztowany i osadzony w więzieniu za wcześniejszą działalność w Kijowie. Po przeszło dwóch latach, w maju 1900, został zesłany administracyjnie pod jawny nadzór policji do Solwyczegodska, gdzie w kolejnym roku otrzymał zgodę na występowanie przed sądami w charakterze obrońcy sądowego.

Pod koniec 1904 wrócił z zesłania i osiadł w Mińsku. Występował pro publico bono jako obrońca w procesach politycznych. W 1905 został aresztowany na sześć miesięcy za pomoc udzielaną pocztowcom i kolejarzom podczas strajku w Mińsku. Po zwolnieniu, do wybuchu I wojny światowej praktykował jako adwokat, był obrońcą między innymi Jakuba Kołasa oskarżonego o organizację zjazdu nauczycieli białoruskich w 1906. W 1907 kandydował do II Dumy Państwowej z listy socjaldemokratycznej. W pierwszej turze uzyskał ogromną większość głosów w Mińsku, wybory unieważniono jednak po proteście gubernatora.

Działalność w latach 1914–1939 Podczas I wojny światowej organizował pomoc materialną dla uchodźców, przede wszystkim z Polski, w ramach Głównego Komitetu Związku Ziemskiego Pomocy Ofiarom Wojny w Homlu. Po rewolucji lutowej w 1917 został członkiem Rady Polskiej Ziemi Mińskiej i Ziem Białoruskich. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Mińska w grudniu 1918 objął stanowisko prezesa Czerwonego Krzyża tamże, unikając jednak zaangażowania politycznego. Po zajęciu Mińska przez Wojsko Polskie powołano go w październiku 1919 na prezesa sądu okręgowego w Mińsku. Po odbiciu miasta przez Armię Czerwoną ewakuował się wraz z władzami polskimi. Imiennym reskryptem Naczelnego Wodza został mianowany prezesem Sądu Apelacyjnego Ziem Wschodnich (SAZW) z siedzibą w Warszawie, którego okręg objął ziemie wschodnie byłego zaboru rosyjskiego (bez tzw. Litwy Środkowej). Upoważniony był do samodzielnego mianowania sędziów pokoju, zastępców sędziów śledczych, notariuszy i oraz przedstawiania nominacji na sędziów sądów wyższego stopnia.

21 czerwca 1922, po przyłączeniu Wileńszczyzny do Polski, zniesiono SAZW i zreorganizowano lokalne sądownictwo. Petrusewicz postanowił wrócić do zawodu adwokata i osiadł w Wilnie. Cieszył się w palestrze dużym autorytetem, będąc trzykrotnie wybieranym na dziekana Rady Adwokackiej w Wilnie i dwukrotnie na prezesa Sądu Dyscyplinarnego Rady. W styczniu 1923 został zastępcą profesora procedury cywilnej na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wileńskiego. Po zakończeniu roku akademickiego 1928/1929 nie przedłużono z nim umowy ze względu na udział (wraz z Eugeniuszem Śmiarowskim i Teodorem Duraczem) w 1928 jako obrońca w procesie Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady, który zakończył się uniewinnieniem oskarżonych działaczy. Występował także w innych procesach politycznych, broniąc oskarżonych o działalność rewolucyjną i narodowowyzwoleńczą (m.in. członków Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi w 1926, Maksima Tanka w 1934, czy żydowskich uczestników zajść w Przytyku w 1936).

Od 1924 był wiceprezesem i przewodniczącym Sekcji Prawa Cywilnego Towarzystwa Prawniczego im. Ignacego Daniłowicza w Wilnie. Opowiadał się przeciw ustanowieniu niepodzielnego minimum przy działach spadkowych gospodarstw chłopskich, uznając, że przepisy takie, jako niezgodne z odczuciem społecznym, będą obchodzone lub staną się źródłem krzywdy, o ile nie umożliwi się odpływu nadmiaru ludności wiejskiej do pracy w przemyśle („wtedy podzielność gruntów zniknie i bez specjalnych zakazów”).

W okresie II RP nie był związany z żadną partią, zachowując postawę lewicową. Zainicjował wśród wileńskiej adwokatury protest w sprawie brzeskiej. W latach 1920–1921 brał udział w Warszawie w pracach loży wolnomularskiej „Odrodzenie”, związany był także ze środowiskiem wileńskich wolnomularzy. W listopadzie 1927 wybrano go wiceprezesem regionalnego, powiązanego z masonerią, stowarzyszenia „Kultura”. Wiosną 1938 został członkiem skupiającego lewicową elitę Klubu Demokratycznego w Wilnie. Na początku 1939 został wybrany do Rady Miejskiej w Wilnie z listy PPS, Klubu Demokratycznego i Klasowych Związków Zawodowych.

Działalność w latach 1939–1948 Gdy po wybuchu II wojny światowej Wilno zostało włączone do Litwy, Petrusewicz zawiesił działalność adwokacką ze względu na nieznajomość litewskiego i objął kierownictwo urzędu stanu cywilnego. W 1941 ze względu na wiek i stan zdrowia (złamanie kości biodrowej w lutym 1941) zakończył pracę zawodową. Dzięki temu uniknął represji niemieckich.

W kwietniu 1945 opuścił Wilno i został radcą prawnym w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym w Łodzi. 15 lipca 1946 został powołany na sędziego Sądu Najwyższego. 31 sierpnia 1947 przeszedł w stan spoczynku i powrócił do zawodu adwokata. W marcu 1948 minister sprawiedliwości powołał go na członka Naczelnego Rady Adwokackiej.

Życie Prywatne Zmarł 11 sierpnia 1949 w Warszawie. Pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie (lata życia na nagrobku: 1870–1949).

Z pierwszą żoną, , wziął ślub w 1897. Mieli dzieci: Marię Janinę (ur. 1898), Kazimierza (1906–1982), biologa i działacza komunistycznego oraz Helenę (ur. 1908). W 1911 wziął ślub z lekarką Marią Klewszczyńską (ur. 1879), z którą miał syna Stanisława (ur. 1912) oraz córkę Wandę po mężą Dąbrowską (1920–2006), bibliotekarkę.

Wybrane publikacje Audiatur et altera pars. Proces Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady, Wilno, 1928. Zwrot ku pierwiastkowi publicznemu w procesie cywilnym, [w:] „Rocznik Prawniczy Wileński”, r. 2, 1928. Dziesięciolecie sądownictwa polskiego na ziemiach wschodnich, [w:] „Rocznik Prawniczy Wileński”, r. 3, 1929. Zwyczaje spadkowe włościan w województwach wileńskim i nowogródzkim, Wilno, 1929. Zmiany wprowadzone do rosyjskiej ustawy postępowania cywilnego przez polskie ustawodawstwo, „Wileński Przegląd Prawniczy”, 1930. Źródło.

Przypisy

Kategoria:Absolwenci Gimnazjum w Słucku Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Kijowskiego Kategoria:Członkowie Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji Kategoria:Ludzie związani z Mińskiem (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Wileńskiego Kategoria:Pochowani na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie Kategoria:Polacy – więźniowie polityczni w Imperium Rosyjskim Kategoria:Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej Kategoria:Polscy adwokaci Kategoria:Polscy cywiliści Kategoria:Polscy wolnomularze (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy zesłańcy w Imperium Rosyjskim Kategoria:Prezesi sądów apelacyjnych II Rzeczypospolitej Kategoria:Prezesi sądów okręgowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Radni Wilna (II Rzeczpospolita) Kategoria:Sędziowie Sądu Najwyższego (Polska Ludowa) Kategoria:Urodzeni w 1872 Kategoria:Urzędnicy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Kategoria:Zmarli w 1949