Zbigniew Władysław Bajka (ur. 29 sierpnia 1944 w Piotrkowicach) – polski medioznawca, prasoznawca, historyk i socjolog, doktor nauk politycznych. Był wieloletnim pracownikiem Ośrodka Badań Prasoznawczych w Krakowie i twórcą nowatorskich metod badania czytelnictwa w PRL. W latach 1997–2000 przewodniczący Zarządu Głównego Stowarzyszenia Dziennikarzy Rzeczypospolitej Polskiej (SDRP), a od 2010 jego honorowy przewodniczący. Uznawany jest za pioniera rynku reklamy w Krakowie po 1989 roku.
Życiorys Edukacja i młodość Urodził się w rodzinie nauczycielskiej. Jego ojciec był kierownikiem szkoły podstawowej w Czyżowicach (gmina Bejsce) do 1972 roku; matka uczyła w tej samej placówce, a po odejściu męża na emeryturę objęła w niej stanowisko kierownicze.
Uczęszczał do liceum w Kazimierzy Wielkiej, a następnie do III LO im. Jana Kochanowskiego w Krakowie. Ostatecznie w 1962 roku ukończył krakowskie XI Liceum Ogólnokształcące. Początkowo przez rok studiował archeologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim, jednak zrezygnował z tego kierunku na rzecz historii, którą ukończył w 1968 roku, oraz socjologii (dyplom uzyskał w 1970 roku).
Jego praca magisterska, napisana pod kierunkiem prof. Józefa Buszki, dotyczyła partyzantki w powiecie nowotarskim w ostatnim roku okupacji niemieckiej. Praca ta zajęła pierwsze miejsce w Ogólnopolskim Konkursie na najlepszą pracę magisterską dotyczącą II wojny światowej (1969).
W 1977 roku uzyskał stopień doktora nauk politycznych na Uniwersytecie Warszawskim (specjalność: historia prasy i mediów, reklama, badania opinii publicznej)Zbigniew Bajka, [w:] portal „Ludzie Nauki”, MNiSW / OPI PIB [dostęp 2026-01-19].. Promotorem pracy był doc. dr hab. Tadeusz Kupis.
Praca naukowo-badawcza Zainteresował się prasoznawstwem w czasie studiów, po lekturze kwartalnika „Zeszyty Prasoznawcze”. Pracę w Ośrodku Badań Prasoznawczych (OBP) w Krakowie rozpoczął formalnie 2 listopada 1968 roku. Pracował na stanowiskach: asystenta, kierownika Pracowni Badań Odbioru Prasy, wicedyrektora (od 1988), sekretarza naukowego (od 1990) oraz pełniącego obowiązki dyrektora Ośrodka (od 1997).
Zorganizował ogólnopolską sieć tzw. ankieterów społecznych i zarządzał nią. Metoda ta pozwoliła na zebranie w 1974 roku ponad 14 tysięcy ankiet w ramach największego w historii Polski badania czytelnictwa prasy, za co otrzymał Nagrodę Prezesa RSW „Prasa-Książka-Ruch”. W latach 80. jego raporty o nastrojach społecznych, niekorzystne dla władz PRL, były wykorzystywane przez Radio Wolna Europa, co narażało go na represje ze strony cenzury i służb bezpieczeństwa. Badania prowadzone przez Bajkę w OBP były przedmiotem analiz w kontekście kontroli obiegu informacji w PRL.
Jest autorem ponad 120 publikacji naukowych oraz kilkudziesięciu ekspertyz dla wydawnictw, Izby Wydawców Prasy, Sejmu, Senatu oraz sądów. Był ekspertem Międzyresortowego Zespołu do spraw Oceny Obecności Kapitału Zagranicznego w Polskich Mediach.
Działalność dydaktyczna Przez wiele lat był związany z Instytutem Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UJ (do emerytury w 2009). Wykładał również w: Instytucie Nauk Politycznych UJ (specjalizacja dziennikarska, 1976–1998), Instytucie Kultury UJ, filii kieleckiej Wyższej Szkoły Dziennikarstwa im. Melchiora Wańkowicza (1996–2002), Studium Dziennikarskim Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie (obecnie Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej), Uniwersytecie Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie (wcześniej Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, 2009–2015).
Współpracował także z Collegium Medicum UJ oraz prowadził zajęcia na Podyplomowym Studium Kolportażu Prasy w Warszawie.
Działalność na rynku reklamy i PR Zbigniew Bajka jest uznawany za jednego z pionierów profesjonalnego rynku reklamy w Krakowie po 1989 roku. W 1990 roku współzakładał (z Wiktorem Kubicą) pierwszą w Krakowie agencję oferującą pełny zakres usług „Agencja B&W”. W 1993 roku współtworzył ogólnopolską kampanię reklamową dla firmy Sanyo Polska. W 1994 roku założył własną agencję ABC Media (Advertising & Business Communications), która obsługiwała m.in. Hachette, koncern Alstom, KRRiT czy Grupę Famur. Firma działała do 2020 roku. W latach 1994–1996 był prezesem Akademii Reklamy s.c. Od 2023 roku jest doradcą zarządu ds. kontaktów z mediami w działającej w sektorze zbrojeniowym firmie Ponar Wadowice S.A.. Wielokrotnie był jurorem na konkursach branżowych, m.in. na festiwalu reklamy CrackFilm oraz Targach Reklamy w Poznaniu.
Działalność dziennikarska i społeczna Od 1970 roku był aktywny dziennikarsko, m.in. jako felietonista dwutygodnika „Student” (pod pseudonimem Jan Sołtys prowadził cykl W opłotkach globalnej wioski). W latach 2005–2009 prowadził autorski blog o mediach w portalu Wirtualnemedia.pl. Jest często cytowany w mediach jako ekspert rynku medialnego.
Działał w Stowarzyszeniu Dziennikarzy Polskich (1970–1981), gdzie zakładał Klub Prasoznawczy. Po 1989 roku związał się ze Stowarzyszeniem Dziennikarzy Rzeczypospolitej Polskiej (SDRP). Pełnił funkcje: przewodniczącego Oddziału Małopolskiego (1992–1996), przewodniczącego Zarządu Głównego (1997–2000), Honorowego Przewodniczącego (od 2010).
W 1990 roku założył Stowarzyszenie Prasy Lokalnej w Puszczykowie. Był organizatorem cyklicznych spotkań dziennikarzy i prasoznawców pod nazwą „Konfrontacje” (od 1989). Jako aktywista społeczny angażował się w rozwój prasy obywatelskiej po 1989 roku, szkoląc dziennikarzy i wydając gazety osiedlowe, które wpływały na zmianę składów Rad Osiedli. Zasiadał w Radzie Programowej Polskiej Agencji Prasowej (2000–2008).
Poglądy na media i dziennikarstwo Zbigniew Bajka jest zwolennikiem dziennikarstwa obywatelskiego, widząc w nim szansę na ulepszanie rzeczywistości i zwiększanie wpływu obywateli na władzę. Za kluczowy moment rozwoju tego ruchu w Polsce uważa Okrągły Stół i wybory w 1989 roku, a następnie upowszechnienie Internetu, który umożliwił interaktywność i masowe działanie (np. poprzez serwisy społecznościowe).
Krytycznie ocenia kondycję współczesnego środowiska dziennikarskiego, wskazując na brak silnej reprezentacji zawodowej (związków zawodowych), niepewność zatrudnienia oraz zależność dziennikarzy od właścicieli mediów („czwarta władza to dzisiaj władza właścicieli mediów”). Zauważa również problem upolitycznienia mediów i wchodzenia dziennikarzy w układy z politykami.
Życie prywatne i zainteresowania Jego żoną jest Jadwiga (socjolog medycyny, wykładowczyni Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Ma córkę Aleksandrę (dziennikarkę, korespondentkę RMF FM i TVN, mieszkającą w USA).
Jest miłośnikiem przyrody i aktywnego wypoczynku. Posiada dom w Beskidzie Żywieckim, gdzie zajmuje się majsterkowaniem. Jego pasjami są myślistwo (należy do Polskiego Związku Łowieckiego), zbieranie grzybów oraz wędrówki górskie. Interesuje się historią Kościoła i religii.
W literaturze ceni twórczość Henryka Sienkiewicza (szczególnie Trylogię), Ryszarda Kapuścińskiego oraz Przygody dobrego wojaka Szwejka (czytane również w oryginale). Jego ulubionym zespołem jest The Beatles.
W pracy zawodowej deklaruje przywiązanie do niezależności sądów jako najważniejszej wartości.
Publikacje Jest autorem lub współautorem ponad 120 publikacji naukowych oraz ponad 130 publikacji w prasie zagranicznej i branżowej.
Książki i monografie Rola i wartość prasy w zakresie informowania o wydarzeniach krajowych i zagranicznych, Kraków: Ośrodek Badań Prasoznawczych, 1973. Czytelnictwo prasy w Polsce Ludowej, Kraków: Ośrodek Badań Prasoznawczych RSW „Prasa-Książka-Ruch”, 1976 (Biblioteka Wiedzy o Prasie, t. 10). An outline history of Polish culture (współautor), Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1984. . Media i dziennikarstwo w Polsce 1989–1995, Kraków: OBP UJ, 1996. Medientransformation und Journalismus in Polen 1989–1996, Berlin: Vistas, 1997. Media w Polsce w XX wieku: prasa, radio, telewizja, reklama, public relations, badania rynku (współautor, red. Renata Gluza), Poznań: Press, 1999. Raport o stanie komunikacji społecznej w Polsce, Kraków: Universitas, 2007. Słownik wiedzy o mediach, Bielsko-Biała: Park-Edukacja, 2007. Historia mediów, Kraków: ABC Media, 2008 (wyd. II: 2013). . Polski system medialny 1989–2011 (współautor), Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, 2011 (wyd. II: 2013). . The Polish media system 1989–2011 (współautor), Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, 2012. Zarządzanie reklamą, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015. .
Wybrane artykuły i prace pod redakcją Czytelnictwo dzienników w Krakowie, „Zeszyty Prasoznawcze” 1969. Informacyjne zadania prasy na tle radia i telewizji, „Zeszyty Prasoznawcze” 1973, nr 3. Opinie o mediach w minionym dziesięcioleciu, „Zeszyty Prasoznawcze” 1985, nr 1. Krótka historia reklamy na świecie i w Polsce, „Zeszyty Prasoznawcze” 1993, nr 3–4 (rozprowadzana także jako samodzielna publikacja). Co należy wiedzieć o reklamie (inicjator reprintu książki z 1907 roku), 1994. Kapitał zagraniczny w polskich mediach, „Zeszyty Prasoznawcze” 1994, nr 1–2. Prasa codzienna w Polsce pod koniec lat 90., [w:] „Rocznik Historii Prasy Polskiej”, t. 5, z. 2, 2002. Valeriana – Eseje o komunikowaniu między ludźmi. Prace ofiarowane prof. Waleremu Pisarkowi (współautor), 2006.
Nagrody i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Zasługi Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” Honorowa Złota Gruszka (2013) I nagroda w Ogólnopolskim Konkursie na najlepszą pracę magisterską dotyczącą II wojny światowej (1969) Nagroda Prezesa RSW „Prasa-Książka-Ruch” (1974) I Nagroda Klubu Prasoznawczego SDP (1976) Złoty Medal 60-lecia Klubu Dziennikarzy „Pod Gruszką” (2015) Medal za zasługi dla województwa krakowskiego Złota Odznaka za Pracę Społeczną na rzecz Miasta Krakowa Odznaka „Honoris Gratia”
Przypisy
Kategoria:Polscy medioznawcy Kategoria:Polscy socjolodzy Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni odznaką „Honoris Gratia” Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Członkowie Polskiego Związku Łowieckiego Kategoria:Urodzeni w 1944