Stanley Nowak (ur. 14 marca 1903 r. w Przemyślu, zm. 26 kwietnia 1994 r. w Detroit) – amerykański polityk, związkowiec i działacz społeczny polskiego pochodzenia. Członek komunistycznej Proletarian Party of America, założyciel Polskiego Komitetu Związków Zawodowych przy UAW, dwukrotny senator stanu Michigan z ramienia Partii Demokratycznej, organizator strajków i działacz na rzecz praw obywatelskich.
Wczesne lata Rodzina Nowaków pochodziła z obszaru pozostającego pod zaborem austriackim. Ojciec, Jan Nowak, syn byłego chłopa na majątku hrabiego Potockiego w Łańcucie niedaleko Przemyśla, zadecydował o emigracji ze względu na stałe zagrożenie wojną i brak perspektyw ekonomicznych. W 1913 roku rodzina wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Osiedlili się w Chicago. Dziesięcioletni Stanley został zapisany do pobliskiej szkoły parafialnej, Sacred Heart, gdzie zaczął uczyć się języka angielskiego. Według biografii napisanej przez jego żonę, jako jedenastolatek, za drobną opłatą, roznosił sąsiadom polskojęzyczne gazety, które sam czytał. Niekiedy czytywał wiadomości robotnikom ze starszego pokolenia, którzy nigdy nie mieli możliwości nauczyć się czytać i pisać. W domu rodzina mówiła po polsku, a pierwsze angielskie słowa i wyrażenia poznawał podczas ulicznych gier dzieci z sąsiedztwa. Edukację przerwał w 1917 roku, w wieku 14 lat i podjął pracę.
W latach 1921- 1924 Nowak uczęszczał na spotkania i wykłady takich organizacji jak: Polski Uniwersytet Ludowy (Polish Peoples University) w Schoenhoffen Hall przy Ashland Avenue niedaleko Milwaukee oraz Krąg Piłsudskiego (the Piłsudski Circle), również działająca w Schoenhoffen Hall. Uczęszczał także na cotygodniowe wykłady edukatora Partii Socjalistycznej, Arthura Morrowa Lewisa w Garrick Theatre przy Randolph i Clark Streets, które wywarły ogromny wpływ na ukształtowanie jego światopoglądu. Osobami, które w tym czasie mocno inspirowała Nowaka były też: działacz socjalistyczny Clarence Darrow oraz Sarraine Loewe, żona Carla Bareitera, aktywistka Partii Proletariackiej. Dużo czytał The Proletarian (później znane jako The Proletarian News), pod redakcją Johna Kerachera.
Praca i działalność w związkach zawodowych Edukację zakończył w 1917 i podjął pełnowymiarową pracę jako posłaniec w polskiej gazecie Dziennik Związkowy, gdzie spędził trzy lata, najpierw roznosząc wiadomości i wykonując drobne prace. Zaczął pisać pierwsze artykuły. Jeden z nich był bardzo krytyczny wobec zakładów przemysłu mięsnego, przez co Nowak został pozbawiony pracy. Napisał o niezadowoleniu pracowników, które narastało w społeczności robotniczej. Czasy powojenne przyniosły pogłębiające się problemy finansowe robotników i strajki, szczególnie wśród imigrantów. Organizowano naloty na miejsca spotkań i zrzeszeń, określane później nalotami Palmera. Mówiący płynnie w dwóch językach Nowak, kilkukrotnie występował w roli tłumacza zatrzymanych robotników. Po wyrzuceniu z redakcji, zatrudnił się w sklepie odzieżowym. W 1922 roku, w wieku dziewiętnastu lat, został najmłodszym przewodniczącym zakładu w historii lokalnego związku, a rok później, jednogłośnie wybrano go ponownie. W pracy spotykał ważne związkowe postaci takie jak Leo Krzycki (wiceprezes Amalgamated Clothing Workers), czy Sidney Hillman (prezes międzynarodowy Amalgamated Clothing Workers).
Nowak szybko zdobył renomę mówcy w języku polskim i angielskim, co doprowadziło do zaproszenia go na wystąpienie w Detroit podczas obchodów 1 maja 1924 roku przez International Educational Association, wydawcę pisma Głos Robotniczy (Voice of the Workers). Wkrótce potem został poproszony o objęcie funkcji redaktora tygodnika, który zmagał się z zadłużeniem i spadającą popularnością. Nakład pisma wkrótce wzrósł, jednak brak stabilnych źródeł finansowania doprowadził do jego upadku w 1926 roku. Po zamknięciu redakcji Nowak wrócił do Chicago, gdzie ponownie podjął pracę w zakładzie odzieżowym i kontynuował działalność związkową.
W 1929 roku, podczas gwałtownego spadku produkcji w zakładzie odzieżowym, Nowak, szukając przyczyn kryzysu, rozpoczął intensywne studia ekonomiczne w Crerar Library, gdzie odkrył "Kapitał" Karola Marksa, co znacząco wpłynęło na dalszy kierunek jego życia.
Krach giełdowy w październiku 1929 przyniósł falę zwolnień i ograniczenia czasu pracy dla pozostałych pracowników do minimum. Na zlecenie Partii Proletarackiej, Stanley Nowak przygotował reportaż na temat pozbawionych domów, bezrobotnych robotników, który ukazał się w The Proletarian.
Od 1934 roku pracował w niedużej fabryce części samochodowych, nie porzucając przy tym działalności społeczno-politycznej. Pomógł założyć tam małe zalążkowe koło UAW (United Auto Workers), jednak gdy o jego istnieniu dowiedziała się firma, zwolniła wszystkich członków. Udało mu się znaleźć zatrudnienie jako sprzedawca w sklepie z farbami, gdzie przydała się jego znajomość języka polskiego.
W czerwcu 1936 r. Stanley Nowak dołączył do międzynarodowego zespołu UAWBinkowski D., Nowak Stanley, Pula J. (red.), The Polish American Encyclopedia, Jefferson, North Carolina, London 2011. Do jego zadań należało organizowanie pracowników z Europy Środkowo-Wschodniej w tym Polaków, w Detroit. Założył Polski Komitet Związków Zawodowych UAW (UAW Polish Trade Union Committee). Tworzył audycje radiowe w języku polskim dedykowane robotnikom, zachęcając ich do dołączenia do organizacji. Polski Komitet Związkowy UAW organizował spotkania w klubach i salach polskich i wschodnioeuropejskich społeczności oraz rozpowszechniał ulotki w języku polskim i angielskim przy fabrykach, kościołach i osiedlach. Początkowo spotkania były niewielkie, jednak wkrótce Stanley przemawiał przed organizacjami świadczeniowymi, takimi jak Polish National Alliance, Polish Roman Catholic Union i Polonia Society, oraz na wydarzeniach towarzyskich, piknikach, bankietach i zebraniach politycznych. W ramach długofalowego zadania, Stanley zaczął, przynajmniej raz w tygodniu, spotykać się we Flint z małymi grupami Polaków pracujących w General Motors.
Strajki Pierwszy strajk, któremu Nowak przewodził z ramienia UAW odbył się w American Aluminum (ALCOA) w Hamtramck w grudniu 1936 r. Zanim strajk się zakończył Nowak był już zaangażowany w przygotowanie innego w Automotive Fibers. W drugim, udało się doprowadzić do negocjacji już po 3 dniach. Negocjatorzy, Stanley Nowak, Allan Haywood, William Carney uzgodnili z firmą uznanie związku, tymczasową podwyżkę o pięć centów na godzinę dla wszystkich pracowników zarabiających do siedemdziesięciu centów na godzinę włącznie, przywrócenie wszystkich zwolnionych pracowników oraz na negocjacje wszystkich pozostałych żądań, w tym większych płac. W ALCOA strajk nadal trwał. Udało się doprowadzić do negocjacji dopiero pod koniec miesiąca. Osiągnięto porozumienie w sprawie większości żądań, a pozostałe miały zostać rozwiązane przez komisję negocjacyjną.
W styczniu 1937 Nowak wspierał strajk w oddziale General Motors w Detroit. Podczas strajku we Flint doszło nawet do walk z policją nazwanych później „Bitwa pod Bulls’ Run" (Battle of Bulls' Run). W lutym udało się podpisać porozumienie między zakładem a strajkującymi. Po sukcesie Flint podjęto decyzję o organizacji strajku w zakładach Ternstedt, w którym dużą liczbę zatrudnionych stanowiły kobiety - pracujące w jeszcze gorszych warunkach i za gorszą płacę niż mężczyźni. Obowiązujące umowy zabraniały strajków, dlatego Nowak zachęcał do powolnej pracy i niskich efektów produkcyjnych. Według Margaret Nowak, był to pierwszy protest o charakterze "slowdown" w historii UAW. Doprowadził on do zawarcia porozumienia. Głos ludowy ogłosił koniec strajku 13 kwietnia.
Na początku 1938 roku UAW wyznaczyła Nowakowi zadanie organizacyjne w niewielkim zakładzie na zachodniej stronie Detroit, w Federal Screw Works. Wykorzystywała ona pracowników wyłamujących się ze strajku lub wynajętych prowokatorów (strikebreakers), którzy eskortowani przez policję do zakładu mieli stanowić opozycję dla protestujących robotników. Doszło do walk. 24 rannych znalazło się po stronie protestujących. Nowak prowadził negocjacje, wspierany przez Waltera Reuthera i Adolpha Germera. Porozumienie osiągnięto 7 kwietnia, a przyjęte zostało 9 kwietnia. Znosiło ono obniżki płac, zapewniało uznanie związku oraz płatne nadgodziny w wysokości półtora stawki.
Aby ujednolicić płace i warunki pracy w branży śrub i nakrętek, 22 kwietnia w siedzibie UAW, West Side Local nr 174, utworzono Detroit Screw Council, z udziałem dwudziestu pięciu delegatów z siedmiu zakładów, reprezentujących około 2500 pracowników. Tymczasowymi funkcjonariuszami zostali Nowak jako przewodniczący oraz James Staubaum jako sekretarz.
Kariera polityczna W 1938 r., wspierany przez Labor's Non-Partisan League i liczne środowiska imigranckie, został kandydatem w prawyborach Partii Demokratycznej do Senatu Stanu Michigan. Jego kampania opierała się na mobilizacji robotników różnych narodowości oraz propagowaniu interesów pracowniczych. W kampanii kluczowe wsparcie zapewnił Polsko-Amerykański Klub Kobiet New Deal (Polish-American Ladies New Deal Democratic Club), który nie tylko udzielił oficjalnego poparcia, ale także sfinansował opłatę rejestracyjną. Członkinie klubu odegrały centralną rolę w prowadzeniu kampanii, koordynowały wolontariuszy, organizowały zbiórki funduszy, przygotowywały zaplecze logistyczne i żywieniowe, a ich zaangażowanie przyciągało do kampanii kolejne grupy etniczne w okręgu. Nowak zwyciężył w wyborach na kandydata Demokratów. Zwyciężył również w wyborach, w okręgu Wayne, choć partia Demokratyczna przegrała na przestrzeni stanu Michigan. Stanley wszedł do Senatu Michigan, w którym zasiadało 23 Republikanów i tylko 9 Demokratów.
Nowak był ponownie wybierany, pełnił funkcję senatora łącznie przez dziesięć lat. Został wybrany w listopadzie 1940 r. (75 255 głosów) i w listopadzie 1942 r. (42 097 głosów). W 1944 roku zdobył 95 944 głosów.
W 1939 roku wygłosił pierwsze przemówienie w sesji otwartej, poruszając temat niewspółmiernej pomocy społecznej. W tym samym roku przeforsował awaryjną rezolucję i zażądał 2 milionów dolarów na zasiłki w Detroit.
19 marca 1947 roku Nowak wziął udział w konferencji w Lansing na temat ustawodawstwa dotyczącego sprawiedliwego zatrudnienia. Wraz z grupą innych 8 senatorów wygrał walkę o ustawę o uczciwych praktykach zatrudnienia (ang. Fair Employment Practice bill).
Ważna w życiu prywatnym, jak i karierze politycznej była znajomość Stanleya z Senatorem Charles’em C. Diggsem Sr. Był on jedynym czarnoskórym senatorem wybranym z Michigan. Wspólnie podjęli się śledztwa w sprawie nieprawidłowego wykorzystania funduszy opieki społecznej w Detroit oraz w sprawie warunków mieszkaniowych beneficjentów pomocy. Twierdzili, że setki osób było zakwaterowane w "szopach zarażonych szczurami i grożących pożarem". W 1941 roku poprowadzili wspólną kampanię na rzecz Detroit Common Council. Było to niespotykanym zaangażowaniem w celu połączenia czarnoskórych i białych mieszkańców.
Stanley Nowak nie ograniczał się tylko do polityki i pomocy w USA. Aktywnie działał na rzecz jedności słowiańskiej (American Slav Congress), gdzie wspierał amerykański wysiłek wojenny i pomoc krajom słowiańskim, szczególnie Polsce. W 1941 roku przeforsował rezolucję (ang. Senate Concurrent Resolution No. 66), która wzywała do pełnej pomocy krajom walczącym z Hitlerem. Potępił także propagandę antysemicką.
Poglądy