Furka–Oberalp–Bahn (skrót FO, pol. Kolej Furka–Oberalp) – szwajcarska kolej wąskotorowa o szerokości toru 1000 mm w Alpach szwajcarskich, przebiegająca przez kantony: Gryzonia, Uri i Valais, łacząca miejscowości Brig-Glis i Disentis/Mustér. Od 2003 roku weszła w skład Matterhorn Gotthard Bahn.
Historia thumb|Mapka z zaznaczonym nowym tunelem 27 maja 1910 roku powołano spółkę Furkabahn Brig–Furka–Disentis (BFD), o kapitale francuskim, mającą za zadanie wybudować linię kolejową o szerokości toru 1000 mm łączącą Brig z Disentis przez przełęcze alpejskie Furka i Oberalp. Koncesję federalną na budowę kolei na odcinku Brig–Gletsch przyznano już w 1907 roku, a do Disentis w 1908 roku. Na trudniejszych odcinkach przewidziano kolej zębatą systemu Abta. Prace budowlane rozpoczęto 22 czerwca 1911 roku z miejscowości Naters koło Brigu. Już w lipcu 1911 roku przystąpiono też do drążenia z obu stron na przełęczy Furka. 30 czerwca 1914 roku uruchomiono ruch na pierwszym południowym odcinku o długości 46 km między stacją Brig a . Równocześnie od 1912 roku budowano linię na północy, między Disentis a Andermatt. Wybuch I wojny światowej w 1914 roku, w którą zaangażowana była Francja, spowodował problemy z dalszym finansowaniem budowy, tym bardziej w połączeniu z zanikiem zagranicznego ruchu turystycznego. 25 września 1915 roku przebito jeszcze tunel szczytowy na przełęczy Furka (o długości 1858 m). Latem 1916 roku wstrzymano jednak dalsze prace po wyczerpaniu środków. Z powodu problemów finansowych spółka BFD 2 grudnia 1923 roku zbankrutowała.
Kolej została uratowana przez porozumienie pod przewodnictwem kolei Visp-Zermatt-Bahn (VZ), z udziałem kantonów, na których terenie przechodziła, oraz sąsiednich kolei Rhätische Bahn (RhB) i Schöllenbahn. Została utworzona nowa spółka Furka-Oberalp-Bahn (FO), która przejęła majątek kolei i w 1925 roku wznowiła prace budowlane. Początkowo kolej ta należała do kolei Visp-Zermatt, a w 1961 roku stała się niezależną firmą. Mimo trudnych śnieżnych warunków ukończono prace na ostatnim fragmencie trasy z Furki do Disentis przez przełęcz Oberalp. 18 października 1925 roku pierwszy próbny pociąg przejechał cały szlak z Brig do Disentis, trasę tę otwarto dla ruchu pasażerskiego 3 lipca 1926 roku. 36-metrowy kamienny most Steffenbachbrücke przy przełęczy Furka został w 1916 roku zniszczony przez lawinę, po czym został zastąpiony przez most stalowy, rozbierany podczas okresów zamknięcia linii. W Disentis sieć uzyskała połączenie z koleją Rhätische Bahn, a od 1930 roku w Brigu połączenie z doprowadzoną tam koleją Visp-Zermatt. W Brig kolej była też skomunikowana z koleją normalnotorową. Kolej od razu zaczęła być używana do obsługi ruchu narciarskiego i turystycznego, a 25 czerwca 1930 roku na połączonej sieci kolei wąskotorowych o rozstawie metrowym uruchomiono pociąg Glacier Express.
thumb|Pociąg FO na starej trasie z tunelem szczytowym Furka thumb|Pociąg dla samochodów na stacji Realp (w barwach kolei MGB) Początkowo kolej była obsługiwana trakcją parową, a podczas II wojny światowej z uwagi na niedobory węgla ją zelektryfikowano prądem przemiennym o napięciu 11 kV i częstotliwości 16⅔ Hz, co ukończono 1 września 1942 roku. Część parowozów została następnie sprzedana do Wietnamu. Z trakcji parowej całkowicie zrezygnowano jednak dopiero w czerwcu 1968 roku. Oprócz ruchu pasażerskiego kolej transportowała też towary, zwłaszcza w latach 50/60. XX wieku, kiedy przewożono duże ilości materiałów budowlanych na budowy elektrowni w Goms, Urseren i Travetsch. 31 grudnia 1960 roku z koleją FO połączono kolej Schöllenbahn (SchB), włączając do sieci jej odgałęzienie z Andermatt do Göschenen przez Przełęcz św. Gottharda (jego budowę rozpoczęto 23 maja 1913 roku, a ruch na nim uruchomiono oryginalnie 12 lipca 1917 roku). Długość linii sięgnęła 96 km.
Od początku starano się zabezpieczać infrastrukturę przed skutkami intensywnych opadów śniegu i lawin budowlami ochronnymi, w tym galeriami. 10 maja 1955 roku zawalił się most Wilerbrücke nad Furkareuss, odbudowany 8 września 1955 roku. Nie zawsze udawało się utrzymać ruch, a 15 maja 1965 roku lawina zmiotła pociąg z pługiem śnieżnym koło stacji Gletsch (zginęły trzy osoby). W celu umożliwienia całorocznego operowania, w 1973 roku przystąpiono do przebijania u podnóża przełęczy Furka o długości 15,4 km (między stacjami Oberwald i Realp), który przebito w 1981 roku i uruchomiono 25 czerwca 1982 roku. Ostatni pociąg starą trasą przejechał już wcześniej 11 października 1981 roku. Przystąpiono następnie do rozbiórki starego torowiska na przełęczy Furka, które jednak ostatecznie zachowano z inicjatywy miłośników kolei, a następnie uruchomiono tam kolej muzealną Dampfbahn Furka-Bergstrecke.
1 stycznia 2003 roku doszło do połączenia kolei FO z koleją Brig-Visp-Zermatt-Bahn (BVZ), w wyniku czego powstała kolej Matterhorn Gotthard Bahn (MGB), w ramach holdingu BVZ Holding AG.
Linia po zbudowaniu tunelu bazowego ma długość 101 km. Prowadzony jest przede wszystkim ruch osobowy, a ruch towarowy na niewielką skalę prowadzony jest między stacjami Brig a Oberwald. Między stacjami Oberwald i Realp, tunelem pod Furką transportowane są także samochody na platformach, do czego używane są lokomotywy elektryczne serii Ge4/4 bez napędu zębatkowego. Rocznie przewożone jest do 250 tysięcy samochodów. Zimą platformy dla samochodów są doczepiane także do pociągów pasażerskich, w związku z zamknięciem drogi przez Oberalp.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Koleje wąskotorowe Kategoria:Koleje zębate w Szwajcarii Kategoria:Linie kolejowe w Szwajcarii