mały|451x451px|Sąd Ostateczny z cerkwi z Mszańca w obwodzie lwowskim z 1560 roku. Muzeum Narodowe we Lwowie imienia Andrzeja Szeptyckiego. Ukraina Kompozycja ikony Sądu Ostatecznego (gr. Δευτέρα Παρουσία, ru. Страшный суд «Porażający sąd») ukształtowała się w okresie średniobizantyńskim i poza drobnymi szczegółami zachowała niezmieniony układ do czasów współczesnych.
Najstarsze wyobrażenie zawierające opis takiego obrazu pochodzi z pisma Maniego z III wieku. Za najpełniej zachowane, bizantyńskie przedstawienie uważana jest mozaika w Torcello z XII wieku.
Formy twórcze Na historycznych terenach Bizancjum i częściowo na Rusi utrwaliła się forma majestatyczna. Cerkwie pokrywane były przez ikonografów mozaiką bądź freskami, które stanowiły spójny program teologiczny.
Z okresu XV-XVII wieku zachowało się ponad 60 zachodnioruskich ikon tablicowych, w tym 17 na terenie obecnej Polski. Stosowano technikę tempery na drewnie lub drewnie obciągniętym płótnem. Podłożem były dwie do czterech deski lipowe, powleczone zaprawą kredową i łączone drewnianymi szpongami. Istotne dla uwypuklenia „boskości” fragmenty kompozycji często złocono.
Znaczenie Pokaźne kompozycje Sądu Ostatecznego wypełniały powierzchnie zachodniej bądź północnej części elewacji świątyni, niosąc za sobą eschatologiczno-soteriologiczne przesłanie. Dla wiernych wychodzących z nabożeństwa „obraz” miał charakter dydaktyczny. Przypominał o losie każdego człowieka po śmierci. Zachęcał do dobrego życia, pokuty i Bojaźni Bożej (Prz 14,27), bo kto boi się Boga i przestrzega Przymierza, będzie zbawiony, podczas gdy wszystkich innych czeka straszna i sprawiedliwa kara.mały|Sąd Ostateczny. XII wiek. Mozaika bizantyńska z Torcello. Wenecja, Włochy.
W tygodniach poprzedzających Wielki Post, przekaz Niedzieli Mięsopustnej, zwanej też Niedzielą Sądu Ostatecznego, pozostaje bodajże najbardziej wyrazistym pod względem hymnograficznym i ikonograficznym.
Znaczenie teologiczne i symboliczne dzieła opiera się na trzech składnikach: końcu świata, zmartwychwstaniu oraz Sądzie Bożym.
Akt sądu powszechnego, dokonywany jest w chwili wypełnienia się czasu ziemskiego, w majestacie Trójcy Świętej, wobec trybunału sprawiedliwych świadków wiary, w połączeniu z sądem indywidualnym, obrazowanym jako akt ponownego przyjścia Sędziego świata.
Przedstawienie można streścić w recytowanym w liturgii wyznaniu wiary: „Wierzę [...] w Jezusa Chrystusa, [...] który przyjdzie sądzić żywych i umarłych, a królestwu Jego nie będzie końca”. Nawiązania literackie Literackie źródła Sądu Ostatecznego są nad wyraz bogate. Obok ksiąg Starego i Nowego Testamentu, a głównie wizji proroków Izajasza, Ezechiela, Daniela i Psalmów oraz ewangelii, przede wszystkim Mateusza, wykorzystano Apokalipsę, a także apokryfy i liczne dzieła literackie Ojców Kościoła. Lecz najważniejszym i najbardziej sugestywnym „podręcznikiem” malarskim dla ikonografii Sądu Ostatecznego pozostają kazania Efrema Syryjskiego.
Zachodnie i wschodnie wyobrażenia Sądu Ostatecznego Geneza ikonografii obu przekazów jest wspólna i wywodzi się ze sztuki wczesnochrześcijańskiej opartej na bazie tradycji hellenistycznej, tylko historia rozwoju była odmienna.
Obraz sądu zachodniego jest monumentalny, jednolity i zwarty w intensywności ekspresji. W sposób pełen dynamizmu obrazuje finał misji Odkupienia − powrót Chrystusa w chwale.
Obraz wschodni, rozbity na drobne szczegóły, z trudem pozwala ogarnąć całość. Cechuje go jasność przedstawienia, ale poszczególne sceny muszą być czytane kolejno. Podporządkowany regułom kanonicznym i liturgicznym jest ograniczony w dynamizmie. Grożąc surowością sądu i tragedią kary, zachowuje równowagę i symetrię.mały|Sąd Ostateczny. XI wiek. Bizantyńska płytka z kości słoniowej (skrócona wersja tematu). Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie.Podkreślenie strony potępionych z wyraźnym wyeksponowaniem wątku kary za grzechy zaczerpnięto z doktryny zachodniej. Prawosławie w aspekcie Zmartwychwstania widziało w grzechu „jedynie garść piasku rzuconą w niezmierne morze. Oto czym jest grzech wszelkiego ciała [...] wobec nieskończonego miłosierdzia Bożego”, pisał Izaak Syryjczyk.
Fabuła i symbolika Strefowa (rzędowa), czytana od góry kompozycja Sądu Ostatecznego jest wieloaspektowa i „gęsto zaludniona”, a w swej treści wewnętrznej − filozoficznie syntetyczna i otwarta na różne interpretacje.
Jak nakazuje tradycja ikonopisarstwa, oprócz charakterystycznego wyobrażenia, postacie lub sceny zdefiniowano przez tytuł, imię, podpis, mądrość lub cytat. Inskrypcje kaligrafowano lub nanoszono w języku greckim lub cerkiewnosłowiańskim często stosując skróty.
Mimo iż kanon kompozycji jest spójny w przekazie, obecność i rozmieszczenie poszczególnych detali i przedstawień alegorycznych może się różnić w zależności od podejścia do wierności bizantyńskiej tradycji ikonografii, miejsca i okresu powstania, wpływów zewnętrznych (głównie zachodnich), a niekiedy inwencji własnej ikonopisarza. Opowieść o Sądzie Ostatecznym rozgrywa się poza czasem i w wielu miejscach jednocześnie. W zależności od przypisanych im zadań, te same postacie mogą pojawiają się wielokrotnie, co czyni przekaz pełnym i zrozumiałym dla wiernych.
Kompozycja według kanonu ruskiego Pierwsza strefa – Niebiańskie Jeruzalem; od spodu skrzydlaci mnisi i asceci (pionowa kolumna) wstępują do Chrystusa Chwalebnego, ponieważ na ziemi żyli w stanie anielskim; Chrystus w chwale wstępuje do nieba; Bóg Ojciec drugi raz pośle swego Syna na ziemię, tym razem aby osądził rodzaj ludzki; świętą radę Trójcy Świętej w chmurach burzowych z otwartymi księgami otaczają chóry anielskie.675x675px|centruj|bezramkiDruga strefa – Chrystus na tronie w ręku trzyma otwartą księgę z cytatem: „Nie sądźcie po pozorach”; po obu stronach apostołowie; tron adorują Maryja, św. Jan i klecący u Jego stóp pierwsi rodzice − Adam i Ewa.669x669px|centruj|bezramkiTrzecia strefa – Spod tronu wychodzi ręka, która waży duszę na szali; toczy się wojna doba ze złem; naga postać pod Wagą Dusz ucieleśnienia nieskazitelną duszę; z lewej strony od tronu pochód patriarchów, proroków, królów Starego Testamentu; z prawej Mojżesz prowadzi na sąd ludy niewierne.668x668px|centruj|bezramkiCzwarta strefa – Od Trójcy Świętej rozlewa się strumień ognia porywając do piekła strącane, upadłe anioły i grzeszne dusze; w jego centrum brodaty Szatan trzyma duszę Judasza; w kole powyżej na dźwięk trąb aniołów ziemia i morze zwracają zmarłych pod sąd, wąż grzechów dzieli kompozycję na sprawiedliwych i potępionych; klucz św. Piotra otwiera wybranym bramę raju; w nim Łono Abrahama i trzej biblijni prorocy; obok Dobry Łotr z krzyżem; powyżej w okrągłej mandoli Bogurodzica adorowana przez anioły.668x668px|centruj|bezramkiPiąta strefa – W ustawionych obok siebie czworobokach (komory piekielne) męki potępionych w skwarze ognia piekielnego674x674px|centruj|bezramkiSąd Ostateczny z Klasztoru Staroobrzędowców w Wojnowie. 1 poł. XIX wieku. Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Szczegóły kompozycji mały|420x420px|Sąd Ostateczny z cerkwi p.w. Soboru Bogurodzicy w Lipiu. 1 poł. XVII wieku. Muzeum Historyczne w Sanoku.
Aniołowie zwijają rulon nieba Najwyżej umiejscowiono motyw nieba zwijanego przez anioły niczym zwój z personifikacjami słońca i księżyca, czasem też gwiazd i planet, jako symbol apokaliptycznego końca czasów. Jest to zarazem znak drugiego przyjścia Syna Człowieczego (Mt 24,35).
W Ewangelii według św. Jana „dzień ostateczny” (J 6,54) pozostaje w łączności z sądem i zmartwychwstaniem (J 12,48).
Jerozolima Niebiańska W lewym górnym rogu pojawia się nieraz wizja Jerozolimy Niebiańskiej z Apokalipsy św. Jana (Ap 21,1-2).
Raj zgodnie z wizją proroka Daniela i opisem w Ewangelii według św. Mateusza (Mt 25,34) to nagroda dla zbawionych. Jednak w większości ikon zasadnicza wizja raju umieszczona jest w dolnych rejestrach, poniżej Chóru Sprawiedliwych.
Chrystus Sędzia Świata Centralne miejsce w górnej partii zajmuje Chrystus − Sędzia. Siedzi On na tęczy w okrągłej lub owalnej mandorli podtrzymywanej przez czterech Archaniołów (Mt 24,30). Adorowany jest przez symbolizujących jego pierwsze nadejście − Maryję (łono) i Jana Chrzciciela (zapowiedź). Postacie grupy Deesis przedstawiane są w geście wstawiennictwa, który wyraża wiarę w ocalenie grzeszników.mały|Zwijanie rolki nieba. Poniżej Trójca Święta wraz z grupą Dessis. Fragment ikony z 1650 roku. Muzeum Wschodniosłowackie w Koszycach. Słowacja.
Po obu Jego stronach zasiadało Dwunastu Apostołów, pełniących tu funkcję świadków wiary (Mt 19,28). Czasem apostołowie trzymają księgi lub zwoje. Na części ikon ruskich dodatkowo ustawiono księgi, najczęściej dwanaście, odnoszące się do Dwunastu Proroków Mniejszych (Stary Testament) lub Dwunastu Apostołów (Nowy Testament). W tym kontekście symbolizują one niesione przez proroków i apostołów Słowo Boże, objawienia, proroctwa i nauczanie.
Nad apostołami zwołani zostali wszyscy aniołowie (Mt 25,31) − mesjańscy posłannicy.
Oprócz Chrystusa i trybunału „sprawiedliwych świadków wiary”, akt sądu dokonywany jest nierzadko w majestacie Trójcy Świętej. Nad lub obok Chrystusa zasiadają Bóg Ojciec (Dn 7,9) i Duch Święty w symbolu gołębicy. Strącenie zbuntowanych aniołów W prawym górnym rogu ukazano niekiedy strącenie w odłamy piekieł upadłych aniołów (Mt 25,41). Ma ono charakter odrzucenia Boga, a co za tym idzie − potępienia. Jest stanem dobrowolnie wybranym przez tych wśród duchów, którzy odrzucili Boga i Jego królestwo, chcąc zagarnąć Jego władzę.
Krzyż Golgoty W przedstawieniach Sądu Ostatecznego krzyż ustawiony jest w kilku miejscach: nad lub obok Sędziego, trzymany przez anioły lub na Tronie Przygotowania.mały|Chrystus Sędzia zraniony naszymi winami (Iz 53,5). Fragment ikony z cerkwi Kosmy i Damiana z Bartnem z pocz. XVIII wieku. Muzeum Zamek w Łańcucie.Krzyżowi Golgoty towarzyszą korona cierniowa, trzcina z gąbką nasączoną octem i włócznia przeznaczenia. W tej manifestacji stanowią one znak Śmierci i Tryumfu Syna Człowieczego. Ekspresję symbolu, podobnie jak w Tronie Przygotowania, wzmacnia nieobecność Tego, który umierając na krzyżu, nabył prawo do sądzenia żywych i umarłych.
Inne narzędzia Męki Pańskiej można czasem dostrzec w rękach aniołów w górnych rejestrach ikony.
Tron Przygotowania Pusty tron (gr. Etimazja) czeka na ziemski powrót Pana (gr. Paruzja). Jest on jednocześnie ostatnim aktem ludzkich dziejów przywołującym to co jest „już, lecz jeszcze nie”.
W eschatologicznej wizji proroka Daniela (Dn 7,10), momentem rozpoczęcia Sądu Ostatecznego jest „otwarcie księgi”. Wydobędzie ona na wierzch wszystko to, co w sercu człowieka było utajone, jego najskrytsze intencje i pragnienia. W pobliżu umieszczono kolejny symbol Męki Pańskiej − tkaninę (płaszcz).
W obecności aniołów Sędzia zasiądzie na tronie, przed którym zgromadzą się „wszystkie narody” (Mt 25, 31-32). „Wtedy odezwie się Król do tych po prawej stronie: Pójdźcie, błogosławieni u Ojca mojego [...]” (Mt 25,34-46). Po osądzeniu usprawiedliwieni staną po prawej stronie Sędziego (szczęśliwa strona), skazani − po lewej.
Tron adorują pierwsi rodzice − Adam i Ewa w postawie błagalnej, którzy pokutą zadośćuczynili Bogu. Bóg w Swej mądrości i miłosierdziu wybaczył im winę grzechu pierworodnego.
Waga Dusz mały|Etimazja i Waga Dusz. Fragment ikony z XVI wieku z okolic Przemyśla. Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej w Przemyślu. Pod tronem ręka z duszami niemowląt symbolizujących „sprawiedliwe dusze w ręku Boga” trzyma wagę (Iz 51,5). Naczynie wagi (gr. psychostasis) z grzesznikiem opada w kierunku piekła, a ze sprawiedliwym unosi się do królestwa niebieskiego. Zło nie posiada ciężaru, więc diabły zawsze próbują oszukać i ściągnąć szale z czystą duszą, ale w tym momencie dosięga ich lanca lub strzała Archanioła Michała (Ap 12,7-9).