Atypowe leki przeciwpsychotyczne (leki przeciwpsychotyczne II generacji, AAP – z ) – grupa leków przeciwpsychotycznych (neuroleptyków), których mechanizm działania polega na blokowaniu receptorów dopaminowych D2. W odróżnieniu od klasycznych neuroleptyków neuroleptyki atypowe wykazują również antagonizm wobec receptorów serotoninowych 5-HT2A oraz, w niektórych przypadkach, regulują także: inne receptory serotoninowe (m.in. 5-HT1A, 5-HT2C i 5-HT1D), receptory α1 i α2, receptory histaminowe H1 i cholinergiczne receptory muskarynowe.
Zastosowanie Atypowe leki przeciwpsychotyczne znajdują zastosowanie w leczeniu schizofrenii, choroby afektywnej dwubiegunowej i zaburzeń depresyjnych i dystymii (jako dodatek do standardowej terapii antydepresantem). Rzadziej stosuje się je u pacjentów z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi, PTSD, zespołem Tourette'a, zaburzeniami ze spektrum autyzmu i zaburzeniami osobowości.
Historia Pierwszy atypowy lek przeciwpsychotyczny – klozapinę – zsyntetyzowano w laboratoriach firmy farmaceutycznej Sandoz w 1961 roku. W latach 70. lek ten wprowadzono do lecznictwa.
Mechanizm działania mały|Zaburzenia neuroprzekaźnictwa dopaminergicznego w mezokortykalnym szlaku dopaminergicznym (zaznaczonym na niebiesko), związane są z objawami negatywnymi i kognitywnymi zaburzeń psychotycznych.
Zaburzenia psychotyczne Atypowe leki przeciwpsychotyczne wykazują wielokierunkowy profil receptorowy. Ich główny mechanizm działania opiera się na blokadzie receptorów dopaminowych D2 i receptorów serotoninowych 5-HT2A. AAP mają stosunkowo wyższe powinowactwo do receptorów 5-HT2A niż do D2, co uważa się za klucz do ich mniejszej skłonności do wywoływania objawów pozapiramidowych. Dodatkowo wiele atypowych leków działa także na receptory 5-HT1A (częściowy agonizm), muskarynowe, histaminowe i α1-adrenergiczne. Działanie przeciwdopaminergiczne atypowych leków przeciwpsychotycznych różni się w zależności od toru dopaminergicznego.
Nadmierna aktywność dopaminy w szlaku mezolimbicznym (projekcja z VTA do jądra półleżącego) prowadzi do występowania objawów wytwórczych (halucynacji i urojeń), natomiast blokada D2 w tym szlaku – zmniejsza ich nasilenie. Z kolei objawy negatywne wiążą się z deficytem dopaminy w szlaku mezokortykalnym. Tutaj blokada D2 może nasilać ów deficyt, chociaż równoczesny antagonizm receptorów 5-HT2A działa przeciwstawnie, zwiększając uwalnianie dopaminy w korze przedczołowej. W szlaku nigrostriatalnym (istota czarna → prążkowie) działanie dopaminy reguluje ruch. Jego nadmiar powoduje ruchy hiperkinetyczne, a niedobór – zespół Parkinsonowski/EPS (extrapyramidal symptoms). Atypowe neuroleptyki blokują tutaj D2, co teoretycznie mogłoby wywoływać EPS, lecz równoczesny antagonizm 5-HT2A ułatwia uwalnianie dopaminy z neuronów nigrostratialnych.
Zaburzenia depresyjne i lękowe Częściowy agonizm 5-HT1A (np. arypiprazolu) przyczynia się do działania przeciwdepresyjnego i anksjolitycznego. Podejrzewa się, że olanzapina może zwiększać poziom neurosteroidów (np. GABA-ergicznego allopregnanolonu), co tłumaczyłoby jej działanie sedatywne i hypnotyczne. Blokada receptorów histaminowych także wydaje się być powiązana z efektem sedatywnym, który może być wykorzystany do leczenia stanów ostrego pobudzenia i niepokoju w przebiegu zaburzeń lękowych.
Zaburzenia osobowości Arypiprazol (będący antagonistą 5-HT2A i częściowym agonistą 5-HT1A) wykazuje skuteczność w łagodzeniu agresji i zachowań impulsywnych wśród pacjentów z zaburzeniem osobowości borderline.
Działania niepożądane W odróżnieniu od klasycznych neuroleptyków, neuroleptyki atypowe mają mniejszy potencjał wywoływania objawów pozapiramidowych, takich jak: dystonia, akatyzja czy parkinsonizm. Z drugiej strony – częściej obserwuje się przyrost masy ciała, sedację i zespół metaboliczny: hiperlipidemię, agranulocytozę i nadciśnienie.
Przykłady M.in.: klozapina, olanzapina, kwetiapina, rysperydon, blonanseryna, brekspiprazol.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Leki przeciwpsychotyczne Kategoria:Antagonisty receptorów dopaminowych Kategoria:Antagonisty receptora H1