Oktawia Wiktoria Cecylia Żeromska, de domo Radziwiłłowiczówna, primo voto Rodkiewiczowa (ur. 4 grudnia 1862 w Petersburgu, zm. 10 lipca 1928 w Warszawie) – działaczka społeczna i niepodległościowa, rysowniczka, administratorka Zakładu Leczniczego w Nałęczowie, żona pisarza Stefana Żeromskiego.

Życiorys Dzieciństwo i młodość Ojciec, Ignacy Radziwiłłowicz (1813–1865), pochodził z parafii olkowickiej, w powiecie wilejskim. Matka, Oktawia Tekla Meduniecka (1838–1920), pochodziła ze wsi Werki w parafii Dzisna, powiat witebski. Pobrali się w 1857 r. w Dzisnej i zamieszkali w Petersburgu, gdzie Radziwiłłowicz po ukończeniu studiów medycznych osiedlił się i pracował jako lekarz. Tam też urodziła się, 4 grudnia 1862 r., Oktawia Wiktoria Cecylia. Miała dwóch starszych braci: Stanisława (1859–1900) i Rafała (1860–1929). Po śmierci ojca wyjechała z braćmi i matką do rodziny na Wileńszczyźnie. Matka poznała tam lekarza Konrada Chmielewskiego, który wracał z zesłania w Tomsku, ale został zmuszony do przeprowadzki do Warszawy, ponieważ władze carskie odbierały inteligencji z Kresów majątki, by zmusić ją do osiedlania się w Królestwie Polskim. Za Konradem przeprowadziła się do Warszawy również Oktawia z dziećmi, gdzie w 1870 roku wzięli ślub. Niebawem na świat przyszło dwóch braci przyrodnich Radziwiłłowiczówny – Konrad (1871–1946) i Stanisław (1873–1939) Chmielewscy.

Edukację pobierała przez cztery lata na pensji Janiny Krzywobłockiej, jednak na tym jej edukacja się zakończyła, ponieważ matka uważała chęć kształcenia uniwersyteckiego w przypadku córki za ekstrawagancję, skupiając się na wyedukowaniu synów. Po zakończeniu nauki Oktawia Radziłłowiczówna pracowała jako wychowawczyni na pensji Henryki Czarnockiej, gdzie pod pozorem nauczania robótek ręcznych przekazywała uczennicom historię Polski. mały|Chata Żeromskich, od 1928 roku muzeum

Przeprowadzka do Nałęczowa i małżeństwo z Henrykiem Rodkiewiczem Konrad Chmielewski, ojczym Oktawii, przeprowadził się z rodziną do Nałęczowa w 1878 roku, gdyż razem ze spółką balneologów zamierzał wybudować tam nowoczesny zakład leczniczy. Oktawia była uzdolniona artystycznie – pobierała lekcje rysunku u m.in. Stanisława Witkiewicza – i wśród artystów zjeżdżających do Nałęczowa doskonaliła swoje umiejętności. W zbiorach Muzeum Stefana Żeromskiego przechowywane są jej wiersze i rysunki.

W 1884 roku administratorem Zakładu Leczniczego w Nałęczowie został sybirak Henryk Rodkiewicz. Mimo że był znacznie starszy i schorowany, w 1887 roku poślubił Oktawię. W 1888 roku urodziła się ich córka Henryka, a w kolejnym roku Henryk Rodkiewicz zmarł. Po śmierci męża Oktawia przejęła jego stanowisko pod nadzorem inżyniera Michała Górskiego, zaś opiekunem małej Henryki został Aleksander Głowacki, znany szerzej jako Bolesław Prus, który był przyjacielem rodziny co najmniej od przeprowadzki do Warszawy.

W 1890 roku Michał Górski zatrudnił Stefana Żeromskiego jako guwernera swoich trzech córek. Znajomość Stefana i Oktawii przerodziła się w miłość. Małżeństwo zawarli 2 września 1892 roku w kościele św. Stefana w Policznie. W uroczystości nie wzięli udziału matka i ojczym Oktawii, gdyż uznawali, że zasługuje ona na kogoś lepszego. Świadkiem na ślubie był Bolesław Prus. mały|216x216px|Mauzoleum Adama Żeromskiego, syna Oktawii

Małżeństwo ze Stefanem Żeromskim Stefan Żeromski traktował córkę Oktawii – Henrykę – jak własne dziecko. Oktawia Żeromska miała opinię dbającej o dobre imię męża wiernej żony. Dzięki jej znajomościom Stefan otrzymał na trzy lata posadę bibliotekarza w Rapperswilu, dzięki czemu para spędziła trzy lata w Szwajcarii. Odwiedzający Żeromskich Prus chwalił umiejętności kucharskie Oktawii oraz jej pracowitość i oddanie dla rodziny. W 1899 roku urodził się ich syn, Adam. Na początku XX wieku Żeromski był już znanym pisarzem, jednak jego małżeństwo przeżywało kryzys, a on sam chciał oderwać się od popadającej w nerwowe stany Oktawii. Po przeprowadzce do Paryża w 1907 roku pisarz związał się nieformalnie z Anną Zawadzką, jednak Oktawia nigdy nie zrzekła się tytułu żony pisarza mimo zdrady, pozostając jedyną prawowitą małżonką Stefana, mimo używania przez Annę nazwiska Żeromska. Stefan i Anna doczekali się córki Moniki, późniejszej malarki, jednak Stefan odwiedzał dom Oktawii, szczególnie podczas gruźlicy, na którą zachorował i umarł syn pisarza, Adam.

Oktawia mieszkała po śmierci syna w Warszawie, przyjeżdżając na lato do Nałęczowa. Po śmierci męża w 1925 roku pogodziła się z niesprawiedliwym dla niej testamentem zmarłego i czyniła nieskuteczne starania o sprowadzenie ciała męża do Nałęczowa, by spoczął zgodnie ze swą wolą przy synu Adamie. W 1925 roku spisała też swój testament, w którym wyraziła wolę urządzenia w chacie Żeromskich muzeum im. Stefana Żeromskiego, przekazując do niego eksponaty. Udostępnienie budynku zwiedzającym odbyło się 17 czerwca 1928 roku i zostało poprzedzone odsłonięciem pomnika pisarza, w którym wziął udział prezydent RP Ignacy Mościcki i Anna Zawadzka z córką Moniką, jednak Oktawia się nie zjawiła. mały|Grób Oktawii Żeromskiej na cmentarzu w Nałęczowie

Śmierć i pogrzeb Oktawia Żeromska zmarła 10 lipca 1928 roku w Warszawie. Jej ciało zgodnie z wolą zmarłej zostało przewiezione do Nałęczowa, gdzie ze stacji kolejowej na cmentarz było eskortowane przez tłum chłopów i mieszkańców miasta 4 kilometry. Część tłumu to dawni uczniowie Oktawii, których uczyła czytać i pisać. Warszawskie nekrologi wychwalały jej działalność społeczną i charytatywną, pracę na rzecz oświaty ludowej, upamiętnienia męża pisarza i finansowania ochronki. Została pośmiertnie odznaczona Krzyżem Niepodległości „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”M.P. 1934 r. nr 27 ..

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Galeria zdjęć Oktawii i jej rodziny

Kategoria:Działacze społeczni Kategoria:Działacze oświatowi II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie związani z Nałęczowem Kategoria:Ludzie związani z Petersburgiem Kategoria:Ludzie związani z Warszawą Kategoria:Urodzeni w 1862 Kategoria:Zmarli w 1928