Félicien Kabuga (ur. 1 marca 1933 w sektorze Muniga, dawna prefektura Byumba, Rwanda, zm. 16 maja 2026 w Hadze) – rwandyjski przedsiębiorca i jeden z najbardziej poszukiwanych przez lata podejrzanych o udział w ludobójstwie przeciw Tutsi w 1994 r. Według aktu oskarżenia oraz materiałów procesowych Organizacji Narodów Zjednoczonych miał odgrywać kluczową rolę jako organizator i finansista działań wspierających eksterminację ludności Tutsi, m.in. poprzez związki z radiostacją Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM) oraz poprzez wsparcie materialne i logistyczne dla bojówek Interahamwe. Postępowanie prowadzi Międzynarodowy Mechanizm Rezydualny dla Trybunałów Karnych (IRMCT), który przejął sprawy po Międzynarodowym Trybunale Karnym dla Rwandy (ICTR).
Tło i wcześniejsza działalność gospodarcza Félicien Kabuga należał do grona najzamożniejszych przedsiębiorców Rwandy w okresie poprzedzającym 1994 rok. W przekazach instytucji ścigania i w opracowaniach dotyczących sieci finansowania „Hutu Power” pojawia się jako osoba posiadająca zasoby, kontakty i możliwości organizacyjne, które – według aktu oskarżenia – zostały wykorzystane do wspierania struktur odpowiedzialnych za masowe zbrodnie. W materiałach informacyjnych wskazuje się m.in. na to, że w czasie objętym zarzutami był przewodniczącym komitetu inicjatywnego Radio Télévision Libre des Mille Collines oraz przewodniczącym komitetu tymczasowego Funduszu Obrony Narodowej od około 25 kwietnia 1994 roku do lipca 1994 roku.
Zarzuty związane z ludobójstwem w 1994 r. Zgodnie z opisem sprawy na stronie IRMCT, Kabuga jest oskarżony m.in. o ludobójstwo, bezpośrednie i publiczne podżeganie do ludobójstwa, spisek w celu popełnienia ludobójstwa, a także o prześladowania, eksterminację i zabójstwa jako zbrodnie przeciwko ludzkości. Według aktu oskarżenia i streszczenia zarzutów IRMCT, Kabuga miał być współzałożycielem radiostacji RTLM i działać w strukturze kierowniczej w sposób, który sprzyjał szerzeniu nienawiści i przemocy wobec Tutsi oraz innych osób uznanych za „sprzymierzeńców” Rwandyjskiego Frontu Patriotycznego (RPF). Wskazuje się, że audycje emitowane na antenach Radio Télévision Libre des Mille Collines miały zniesławiać i grozić, a w niektórych przypadkach podawać informacje ułatwiające identyfikację i zabijanie ofiar.
Wsparcie bojówek Interahamwe i dostawy uzbrojenia W opisie sprawy w Międzynarodowym Mechanizmie Rezydualnym dla Trybunałów Karnych podkreśla się też zarzuty dotyczące udzielania pomocy i podżegania wobec Interahamwe poprzez zapewnianie wsparcia materialnego, logistycznego, finansowego i moralnego. Jako przykład przytaczany jest rzekomo wspierany przez Féliciena Kabugę trzon bojówkarzy w rejonie Kimironko w Kigali, określany w materiałach jako „Félicien Kabuga’s Interahamwe”, a także zarzuty dotyczące zbierania funduszy na zakup broni i amunicji oraz roli w imporcie uzbrojenia dystrybuowanego następnie do sprawców zbrodni popełnionych w kilku prefekturach.
Ucieczka i wieloletnie poszukiwania, aresztowanie we Francji i przekazanie do Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych Félicien Kabuga zbiegł z Rwandy po upadku rządu odpowiedzialnego za ludobójstwo i przez ponad dwie dekady unikał zatrzymania. Był poszukiwany na podstawie oskarżenia Międzynarodowym Trybunale Karnym dla Rwandy (ICTR) z końca lat 90., a instytucja Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych przejęła jurysdykcję nad jego sprawą i utrzymywała międzynarodowe działania poszukiwawcze. Félicien Kabuga został aresztowany 16 maja 2020 roku w rejonie Paryża (Asnières-sur-Seine) w wyniku działań francuskich służb we współpracy z biurem prokuratora Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych. Francuski sąd kasacyjny (Cour de cassation) utrzymał decyzję o przekazaniu, a 26 października 2020 roku Félicien Kabuga został przetransferowany do aresztu Organizacji Narodów Zjednoczonych w Hadze; podczas pierwszego stawiennictwa 11 listopada 2020 roku wprowadzono w jego imieniu nieprzyznanie się do winy.
Postępowanie przed Międzynarodowym Mechanizmem Rezydualnym dla Trybunałów Karnych i zawieszenie procesu Proces rozpoczął się w Hadze, a oskarżenie zaczęło przedstawiać dowody jesienią 2022 roku, przy ograniczonym wymiarze sesji sądowych z uwagi na stan zdrowia oskarżonego. W 2023 roku Trybunał (większością) uznał, że Félicien Kabuga jest niezdolny do udziału w procesie i że jest bardzo mało prawdopodobne to, by odzyskał zdolność procesową. Izba rozważała tak zwaną „alternatywną procedurę ustaleń”, ale w sierpniu 2023 roku Izba Apelacyjna uznała, że taka procedura nie jest zgodna ze Statutem i Regulaminem Międzynarodowego Mechanizmu Rezydualnego dla Trybunałów Karnych, nakazując bezterminowe zawieszenie postępowania i priorytetowe zajęcie się kwestią zwolnienia. W latach 2024–2026 sprawa koncentrowała się przede wszystkim na warunkach dalszego pozbawienia wolności, opcji zwolnienia i kwestii państwa przyjmującego, przy równoczesnym stałym monitorowaniu stanu zdrowia. Materiały roczne i decyzje procesowe zebrane przez Międzynarodowy Mechanizm Rezydualny dla Trybunałów Karnych opisują problemy praktyczne związane ze znalezieniem państwa, które przyjęłoby Féliciena Kabugę, a także spory wokół ewentualnego przeniesienia go do Rwandy. W listopadzie 2025 roku izba rozpatrująca kwestie zwolnienia uznała między innymi to, że Félicien Kabuga nie jest zdolny do podróży do Rwandy, a w styczniu 2026 roku w dokumentach apelacyjnych i proceduralnych podtrzymywano to, że ryzyko ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w razie transportu było kluczowe dla tej oceny.
Znaczenie sprawy Sprawa Féliciena Kabugi miała duże znaczenie symboliczne i prawne: dotyczyła osoby przedstawianej przez oskarżenie jako ważny „finansowy i organizacyjny” element aparatu ludobójstwa, a jednocześnie pokazała ograniczenia międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości w sytuacji, gdy oskarżony w podeszłym wieku nie jest zdolny do rzetelnego udziału w procesie. Analizy prawnicze omawiające postępowanie Féliciena Kabugi (w tym debatę nad „postępowaniem alternatywnym”) stały się punktem odniesienia w dyskusji o standardach rzetelnego procesu, prawach osób z istotnymi zaburzeniami poznawczymi oraz obowiązkach trybunałów międzynarodowych wobec ofiar i oskarżonych.
Przypisy
Kategoria:Rwandyjscy przestępcy Kategoria:Ludobójstwo w Rwandzie Kategoria:Międzynarodowe prawo karne Kategoria:Zbrodniarze wojenni Kategoria:Ludzie związani z Kigali Kategoria:Historia Kigali Kategoria:Więźniowie w Holandii Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Zmarli w 2026