Historia Tanzanii – obejmuje dzieje obszaru dzisiejszej Tanzanii od najdawniejszych śladów obecności człowieka, przez rozwój cywilizacji wybrzeża suahili i wielowiekowe kontakty handlowe z obszarem Oceanu Indyjskiego, po okres europejskiej ekspansji kolonialnej i kształtowanie się nowoczesnego państwa. Region ten odegrał istotną rolę w badaniach nad pochodzeniem ludzkości, a jego dzieje były kształtowane zarówno przez migracje ludów afrykańskich, jak i wpływy arabskie oraz europejskie.

Czasy prehistoryczne Obszar dzisiejszej Tanzanii należy do najważniejszych regionów świata w badaniach nad pochodzeniem człowieka. Odkrycia paleoantropologiczne dokonane w wąwozie Olduvai wskazują, że już ponad 3 miliony lat temu żyły tu wczesne formy homininów. Okres ten przypadał na czas intensywnych procesów wulkanicznych, jeszcze przed uformowaniem się masywu Kilimandżara.

Historia Tanzanii, rozumianej jako nowożytny organizm administracyjny, jest w dużej mierze wynikiem zetknięcia się rozwiniętej kultury wybrzeża z zapleczem lądowym o znacznie słabszej strukturze politycznej. Interior przez stulecia pozostawał obszarem zróżnicowanym etnicznie i kulturowo. Część jego terytorium była zdominowana przez Masajów, których wojowniczy charakter powodował, że ich ziemie były omijane przez kupców i podróżników. Inne regiony zamieszkiwały ludy Bantu, które wielokrotnie padały ofiarą najazdów rabunkowych, w tym wypraw łowieckich po niewolników. Skutkiem wielowiekowego handlu ludźmi oraz wojen plemiennych była znaczna destabilizacja społeczna i demograficzna tych obszarów.

Migracje ludności na terenie dzisiejszej Tanzanii oraz dawne konflikty międzyplemienne są słabo udokumentowane źródłowo. Wiadomo jednak, że Masajowie prowadzili ekspansję w kierunku południowym, która została zahamowana dopiero przez lud Gogo (Wagogo), zamieszkujący środkową część kraju.

Wybrzeże Tanzanii stanowi integralną część obszaru określanego mianem kultury suahili, często opisywanej jako „cywilizacja miast”. Już ponad dwa tysiące lat temu funkcjonowały tu liczne ośrodki miejskie i portowe uczestniczące w dalekosiężnej wymianie handlowej. Znaleziska archeologiczne, w tym monety greckie, a także przedmioty pochodzące z Rzymu, Persji, Chin, Indii oraz Bizancjum, świadczą o intensywnych kontaktach handlowych regionu z obszarem Oceanu Indyjskiego.

Najstarszy pisany opis wybrzeża Afryki Wschodniej zawiera Periplus Morza Erytrejskiego, datowany na I wiek n.e., w którym wspomniano m.in. o ośrodku handlowym Rhapta, lokalizowanym prawdopodobnie na obszarze dzisiejszej Tanzanii, być może w rejonie Zanzibaru. Ekspansja arabska obejmująca wybrzeża dzisiejszej Tanzania miała miejsce już w X wieku. Wówczas arabski kronikarz Al-Masudi z Bagdadu opisał miasta wschodnioafrykańskie jako część „kraju Zandź”, czyli „kraju Czarnych”. Jego dzieło stanowi jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o tym regionie aż do czasów Marco Polo.

Od wczesnego średniowiecza kluczową rolę w handlu na wybrzeżu odgrywali kupcy arabscy, którzy przyczynili się do trwałego zakorzenienia się islamu w regionie. Eksport obejmował m.in. kość słoniową, rogi nosorożców, cenne gatunki drewna, szylkret, rudy metali oraz złoto. Handel niewolnikami istniał, lecz nie stanowił początkowo jego głównego elementu; masową skalę osiągnął dopiero w epoce europejskiej ekspansji kolonialnej.

Do końca XV wieku na wybrzeżu Tanzanii funkcjonowało wiele rozwiniętych miast-państw o złożonej kulturze, w której silne były wpływy arabskie. Najważniejszym z nich była Kilwa, położona na niewielkiej wyspie u południowego wybrzeża kraju. W okresie świetności mogła liczyć od 10 do 20 tysięcy mieszkańców. W XIV wieku miasto opisał podróżnik Ibn Battuta, a jego monumentalne ruiny zachowały się do czasów współczesnych.

Początki epoki kolonialnej Portugalczycy, którzy pojawili się na wybrzeżu wschodniej Afryki w 1498 roku byli początkowo postrzegani przez lokalne społeczności jako przybysze kulturowo i gospodarczo słabiej rozwinięci, nieoferujący miastom suahili atrakcyjnych form współpracy handlowej. Wejście Portugalczyków do istniejącego od wieków systemu handlu i relacji politycznych oznaczało początek europejskiej dominacji w regionie oraz stopniowy upadek niezależnych miast suahili. Vasco da Gama oraz jego następcy potrafili wykorzystać rywalizację pomiędzy poszczególnymi ośrodkami miejskimi. Dzięki zastosowaniu broni palnej oraz brutalnych metod walki, wcześniej nieznanych w regionie, Portugalczycy stopniowo podporządkowywali sobie kolejne porty. Okres dominacji Portugalii trwał do 1740 roku.

Regularne wyprawy portugalskich flot niszczyły miasta i paraliżowały handel morski, co doprowadziło do upadku nawet najpotężniejszych ośrodków, w tym Kilwy. Portugalczycy niejednokrotnie zawierali doraźne sojusze z plemionami uznawanymi przez mieszkańców wybrzeża za szczególnie groźne, m.in. z ludem Zimba, co potęgowało destabilizację regionu. Mimo militarnej dominacji Lizbona nie dążyła do rzeczywistej kolonizacji wybrzeża, traktując je przede wszystkim jako zaplecze logistyczne w handlu z Indiami i Molukami. Administracja portugalskich posiadłości afrykańskich była podporządkowana wicekrólowi rezydującemu w Goa, a izolowane posterunki na wybrzeżu bywały przez lata pozbawione kontaktu z metropolią. Mimo to Portugalczycy utrzymali swoją obecność w regionie wyjątkowo długo, wycofując się ostatecznie dopiero z Mozambiku po około pięciu stuleciach.

Pod koniec XVII wieku rozpoczął się proces odbudowy wpływów arabskich na wschodnim wybrzeżu Afryki. W kolejnych dekadach inicjatywę przejęło lokalne imperium Omanu, a w XIX wieku sułtan Omanu Sajid Said przeniósł swoją stolicę z Maskatu na Zanzibar, ustanawiając kontrolę nad wybrzeżem Zanzibaru i innymi portami w regionie. Wyspa stała się wówczas najważniejszym ośrodkiem kultury suahili i centrum polityczno-handlowym regionu.

W XVII i XVIII wieku rozwijał się tutaj handel niewolnikami, którzy byli wysyłani do pracy w rolnictwie w Arabia, Persji, Indiach i na Dalekim Wschodzie, a także na plantacjach trzciny cukrowej na Mauritiusie i Reunionie. Do 1873 roku, kiedy handel niewolnikami został zakazany, z głębi lądu wywieziono około 15 milionów osób, z czego jedynie około 1,5 miliona dotarło do wybrzeża; pozostali zginęli w trakcie transportu.

Ekspansja brytyjska i niemiecka Dominacja Zanzibaru okazała się jednak krótkotrwała. Wkrótce na wybrzeżu obecnej Tanzanii pojawili się Brytyjczycy, którzy stopniowo uzyskali decydujący wpływ na dwór sułtana. Próby uniezależnienia się władców Zanzibaru spotykały się z bezpośrednią interwencją militarną, w tym z bombardowaniem miasta. W tym okresie z Zanzibaru i wybrzeża do wnętrza Tanganiki wyruszali liczni europejscy badacze, m.in. David Livingstone, Henry Morton Stanley, Richard Francis Burton oraz John Hanning Speke. W arabskim posterunku handlowym Ujiji nad jeziorem Tanganika doszło do słynnego spotkania Livingstone’a ze Stanleyem.

Na Zanzibarze i w Bagamoyo przebywał również Henryk Sienkiewicz, który opisał swoje doświadczenia w reportażach zebranych w Listy z Afryki. Jednym z pozytywnie ocenianych aspektów brytyjskiej obecności była konsekwentna polityka zwalczania niewolnictwa oraz handlu ludźmi, prowadzonego wcześniej na dużą skalę z Zanzibaru. W tym samym czasie na obszarach dzisiejszej Tanzanii coraz liczniej osiedlali się Hindusi, korzystający z przywilejów nadawanych przez sułtana Zanzibaru, a brytyjska dominacja sprzyjała dalszemu wzrostowi ich znaczenia gospodarczego. Od 1889 roku kontynentalna część dzisiejszej Tanzanii – Tanganika – znalazła się pod kontrolą Niemiec, podczas gdy Zanzibar pozostawał protektoratem brytyjskim rządzonym przez sułtana, przy czym Brytyjczycy utrzymali zwierzchnictwo nad wyspą, akceptując jednocześnie przekazanie lądowej Tanganiki pod wpływy niemieckie.

Niemiecka Kompania Wschodnioafrykańska energicznie przystąpiła do kolonizacji, budowy infrastruktury drogowej i kolejowej oraz zakładania plantacji. Kilka tysięcy osadników europejskich utworzyło gospodarstwa rolne, z których część, zwłaszcza w rejonie Aruszy, funkcjonuje do dziś. Niemcy odnieśli znaczne sukcesy w uprawie sizalu, sprowadzonego z Florydy, dzięki czemu Tanzania stała się jednym z czołowych producentów tej rośliny. Stolicę Tanganiki przeniesiono z Bagamoyo do Dar es Salaam, dysponującego korzystniejszym portem morskim.

Przeciwko niemieckiej dominacji wielokrotnie wybuchały powstania ludów suahili. Największym z nich było powstanie Maji-Maji z lat 1905–1906, w trakcie którego zginęło ponad 100 tysięcy Afrykańczyków.

Wojny światowe i administracja brytyjska W czasie I wojny światowej terytorium Tanganiki stało się areną intensywnych działań zbrojnych pomiędzy Niemcami a Brytyjczykami. Walki toczyły się zarówno na lądzie, jak i na wodach Jeziora Wiktorii oraz Jeziora Tanganika. Niemiecki krążownik SMS Königsberg na Oceanie Indyjskim zadawał Brytyjczykom poważne straty, natomiast na lądzie generał Paul von Lettow-Vorbeck prowadził skuteczną wojnę manewrową, unikając rozstrzygającej klęski i pozostając niepokonanym do końca konfliktu.

Po zakończeniu I wojny światowej upadła niemiecka koncepcja imperium kolonialnego w Afryce. Tanganika została ustanowiona terytorium mandatowym Ligi Narodów i oddana pod administrację Wielkiej Brytanii, natomiast Zanzibar zachował status sułtanatu znajdującego się pod brytyjskim protektoratem. W okresie międzywojennym Brytyjczycy traktowali Tanganikę jako obszar drugorzędny, koncentrując swoje interesy polityczne i gospodarcze przede wszystkim w Kenii oraz bogatej wówczas Ugandzie.

W czasie II wojny światowej na terenie Tanganiki nie prowadzono działań zbrojnych, jednak władze kolonialne internowały około 3200 mieszkających tam Niemców. Sam konflikt wywarł istotny wpływ psychologiczny na miejscową ludność. Wojna podważyła mit niepokonanych kolonizatorów, poprawił się dostęp do informacji, a wielu Afrykanów, którzy służbyli w brytyjskich formacjach wojskowych, zetknęło się bezpośrednio z realiami globalnego konfliktu. Doświadczenia te sprzyjały wzrostowi świadomości politycznej oraz narastaniu postaw antykolonialnych w społeczeństwie Tanganiki.

Po wojnie w kraju coraz wyraźniej kształtowały się ruchy niepodległościowe. Istotną rolę odegrały spółdzielnie rolnicze, które stały się formą samoorganizacji ludności afrykańskiej. Na ich czele stanął Juliusz Nyerere, który w 1954 roku utworzył partię Tanganyika African National Union (TANU). Organizacja ta szybko stała się główną siłą polityczną dążącą do uzyskania niepodległości.

Droga do niepodległości Proces uzyskiwania niepodległości przez Tanganikę przebiegał w sposób pokojowy. Początkowo Nyerere dopuszczał możliwość stopniowego dochodzenia do suwerenności, jednak stanowisko brytyjskiego gubernatora Richarda Turnbulla oraz narastające nastroje społeczne w obrębie TANU przyczyniły się do przyspieszenia tego procesu. Po przeprowadzeniu powszechnych wyborów do Zgromadzenia Narodowego, w których udział wzięli również przedstawiciele ludności europejskiej i hinduskiej, władzę przejęła administracja wykształcona jeszcze w okresie kolonialnym.

1 maja 1961 roku Juliusz Nyerere został pierwszym prezydentem niepodległej Tanganiki. Akt przekazania władzy odbył się w imieniu brytyjskiej monarchii, a nowo powstałe państwo weszło w skład Wspólnoty Narodów. W momencie uzyskania niepodległości kraj liczył ponad 11 milionów mieszkańców, w tym kilka tysięcy Europejczyków oraz około 90 tysięcy Hindusów. Tanganika uzyskała pełną niepodległość 9 grudnia 1961 roku, a w rok później proklamowano republikę.

Powstanie Tanzanii