thumb|Panzerzug XI – austro-węgierski pociąg pancerny z motorowym wagonem artyleryjskim (1916) thumb|Austro-węgierski pociąg pancerny PZ XI na froncie włoskim (fotografia prasowa, 1918) thumb|Motorowy wagon artyleryjski systemu Popławski–Schober Panzerzug XI (także: Panzerzug Schober, Panzerzug systemu Popławski–Schober) – austro-węgierski pociąg pancerny z okresu I wojny światowej, zbudowany w 1915 roku w Warsztatach Kolei Państwowych w Nowym Sączu (niem. Staatsbahn-Werkstätte Neu-Sandec). Był jedną z bardziej zaawansowanych konstrukcji austro-węgierskich pociągów pancernych, wyróżniającą się zastosowaniem samobieżnego wagonu artyleryjskiego z napędem benzynowo-elektrycznym oraz nowatorskim systemem opancerzenia.
Geneza Pierwsze improwizowane pociągi pancerne Armii Austro-Węgier powstały w 1914 roku z inicjatywy kapitana Friedricha Schobera z 15. kompanii kolejowej. Doświadczenia bojowe wykazały jednak niedostateczną odporność improwizowanych konstrukcji, co doprowadziło do opracowania bardziej zaawansowanego projektu.
Nowy pociąg pancerny, określany początkowo jako Panzerzug Schober, został zaprojektowany przez inżyniera Leona Popławskiego, komisarza maszynowego pracującego w Nowym Sączu, we współpracy z kapitanem Friedrichem Schoberem. Budowę rozpoczęto wiosną 1915 roku w warsztatach kolejowych w Neu-Sandec (Nowym Sączu), stanowiących wówczas zaplecze techniczne k.k. österreichische Staatsbahnen. Skład opuścił warsztaty 1 kwietnia 1915 roku.
Konstrukcja pierwotna (wiosna 1915) Pierwotnie pociąg składał się z: opancerzonej lokomotywy (początkowo serii 59), dwóch trzyosiowych wagonów piechoty typu „O” (numer 314.706 i 334.357).
Wagony otrzymały zaokrągloną bryłę oraz wielowarstwowy system opancerzenia. Zewnętrzną warstwę stanowiły blachy kotłowe o grubości 20 milimetrów, pod którymi umieszczono szyny kolejowe wygięte w kształt ścian pudła i ułożone główkami na zewnątrz. Rozwiązanie to miało zwiększać odporność na ostrzał oraz powodować ześlizgiwanie się pocisków. Lokomotywa otrzymała pancerz o grubości około 16 milimetrów. Załoga w pierwotnej konfiguracji liczyła 56 żołnierzy.
Modyfikacja i ostateczna konfiguracja Po pierwszych działaniach bojowych pociąg skierowano ponownie do warsztatów w Nowym Sączu w celu modernizacji. Wymieniono lokomotywę na mocniejszy tendrzak serii 97.247 (w niektórych opracowaniach podawany jako 97.474) z dołączonym dwuosiowym tendrem 76.177. Do składu dołączono również trzyosiowy samobieżny wagon artyleryjski (Motorkanonenwagen) numer 303.343 systemu Popławski–Schober.
Wagon artyleryjski wyposażony był w: obrotową wieżę z szybkostrzelną półautomatyczną armatą morską kal. 7 cm L/30 wz. 1894, zapas amunicji obejmujący granaty i szrapnele, reflektor umieszczony na dachu wieży, własny napęd benzynowo-elektryczny Austro-Daimler o mocy 58,8 kW, przekładnię łańcuchową napędzającą środkową oś.
Masa wagonu motorowego wynosiła około 45 ton, a prędkość maksymalna na torze poziomym około 40 km/h. Zużycie paliwa szacowano na około 50 litrów na 100 kilometrów. Szczegółowy opis techniczny konstrukcji zawiera również opracowanie techniczne opublikowane przez Heeresgeschichten.at.
Po modernizacji długość całego składu (ze zderzakami) wynosiła 42,45 metra. Uzbrojenie uzupełniono do ośmiu ciężkich karabinów maszynowych, a liczebność załogi wzrosła do około 65 żołnierzy.
Służba bojowa Po ukończeniu budowy pociąg skierowano na front wschodni. W lipcu 1915 roku działał na Bukowinie, następnie powrócił do warsztatów w Nowym Sączu w celu modernizacji.
W sierpniu 1915 roku użyto go w walkach na froncie włoskim w rejonie Rovereto (Trydent-Górna Adyga), gdzie funkcjonował pod nazwą Panzerzug Schober. Wiosną 1916 roku otrzymał oficjalne oznaczenie PZ XI.
We wrześniu 1917 roku podjęto decyzję o demobilizacji PZ XI wraz z częścią innych austro-węgierskich pociągów pancernych.
Dane techniczne (po modernizacji) Parametr Wartość Rok budowy 1915 Miejsce budowy Nowy Sącz – Warsztaty Kolei Państwowych (Staatsbahn-Werkstätte Neu-Sandec) Długość całkowita 42,45 m Lokomotywa tendrzak serii 97.247 + tender 76.177 Wagon artyleryjski nr 303.343, system Popławski–Schober Uzbrojenie główne armata 7 cm L/30 wz. 1894 w wieży obrotowej Uzbrojenie dodatkowe do 8 ciężkich karabinów maszynowych Pancerz wagonów do 20 mm (wielowarstwowy, z elementami szyn) Napęd wagonu motorowego benzynowo-elektryczny Austro-Daimler 58,8 kW Masa wagonu motorowego ok. 45 t Prędkość maksymalna ok. 40 km/h Zużycie paliwa ok. 50 l/100 km Załoga ok. 65 żołnierzy
Znaczenie PZ XI należał do bardziej innowacyjnych konstrukcji austro-węgierskich pociągów pancernych, wprowadzając samobieżny wagon artyleryjski oraz zaawansowany system opancerzenia. Doświadczenia zdobyte przy jego budowie w Nowym Sączu, w tamtejszych warsztatach kolejowych, wykorzystano później przy konstruowaniu polskich pociągów pancernych po 1918 roku.
Przypisy
Kategoria:Austro-węgierskie pociągi pancerne