Caenoplana variegata – gatunek lądowego płazińca z rzędu wirków trójjelitowych i rodziny . Naturalnie występuje w Australii, natomiast poza rodzimym zasięgiem został zawleczony do części Europy, gdzie jest traktowany jako gatunek obcy, a lokalnie także inwazyjny. thumb|Przykład osobnika z gat. C. variegata
Systematyka Gatunek opisano w 1888 roku jako Geoplana variegata. W nowszych ujęciach jako nazwę akceptowaną przyjmuje się Caenoplana variegata; do jego synonimów zalicza się między innymi Australopacifica variegata, Caenoplana bicolor oraz Geoplana bicolor.
Cechy morfologiczne i biologia alt=Caenoplana variegata|mały|Przykład osobnika z gat. C. variegata Ma wydłużone, smukłe ciało. W dostępnych opracowaniach podawano długość od 3 do 17 cm, a maksymalnie do około 15–20 cm. Ubarwienie jest charakterystyczne: pośrodku grzbietu biegnie żółtawy lub żółtopomarańczowy pas, wewnątrz którego widoczne są dwie wąskie ciemne linie; boki ciała są zwykle ciemnobrązowe albo niemal czarne, a strona brzuszna jasna. Oczy są małe i występują w pojedynczym szeregu wokół przedniego końca ciała, a dalej także wzdłuż jego boków.
Osobniki wykryte dotąd w Europie rozmnażały się bezpłciowo przez odrywanie tylnego fragmentu ciała, który następnie regenerował brakujące narządy; ten sposób rozmnażania uznaje się za cechę sprzyjającą ekspansji gatunku.
Gatunek zasiedla przede wszystkim zacienione i wilgotne miejsca, między innymi pod kamieniami, drewnem, liśćmi, donicami i w kompoście; częściej bywa obserwowany po opadach oraz wiosną i jesienią.
Znaczenie Caenoplana variegata nie jest szkodnikiem roślin, lecz drapieżnikiem polującym na drobne stawonogi, w tym prosionki, owady i pająki. Jako drapieżnik bezkręgowców glebowych może wpływać na lokalne zespoły fauny glebowej.
Dostępne opracowania nie wskazują u tego gatunku żerowania na dżdżownicach, ślimakach ani pomrowach. Informacje dotyczące spadku liczebności dżdżownic, pojawiający się przy okazji doniesień o obcych (zawleczonych) wirkach lądowych, odnosi się przede wszystkim do innych gatunków, zwłaszcza Arthurdendyus triangulatus i Obama nungara.
Rozprzestrzenienie Naturalny zasięg gatunku obejmuje Australię. W Europie C. variegata jest znany w Wielkiej Brytanii od 2008 roku, a w Niderlandach od 2014 roku. Do 2018 w niderlandzkich danych zaraportowano roku trzy wystąpienia tego gatunku. W 2024 roku opisano także pierwsze lokalne wystąpienia w Niemczech i Austrii. alt=Przykłady osobników znalezionych na zwierzętach domowych|mały|Przykłady osobników znalezionych na zwierzętach domowych Za główną drogę zawleczenia uznaje się handel roślinami doniczkowymi i podłożem ogrodniczym. Nowsze badania sugerują, że do lokalnego rozprzestrzeniania może dodatkowo przyczyniać się przenoszenie osobników na sierści psów i kotów.
Ograniczanie rozprzestrzeniania i zwalczanie W dostępnych opracowaniach poświęconych C. variegata akcentuje się przede wszystkim zapobieganie zawleczeniu. Praktyczne zalecenia dotyczące zwalczania odnoszą się zwykle do obcych wirków lądowych jako grupy, ponieważ nie opisano dotąd swoistych dla tego gatunku metod biologicznych ani sprawdzonych metod chemicznych skutecznego zwalczania tego gatunku. Dlatego podstawowe znaczenie ma ograniczanie dalszego przenoszenia płazińca wraz z roślinami doniczkowymi, podłożem, kompostem i sprzętem ogrodniczym.
W przypadku pojedynczych stwierdzeń występowania zaleca się mechaniczne usuwanie osobników oraz ich niszczenie, na przykład przez zgniecenie albo umieszczenie w gorącej lub silnie zasolonej wodzie; nie zaleca się przecinania ciała, ponieważ płazińce lądowe mogą regenerować się z fragmentów organizmu. W ogrodach i szkółkach pomocne może być także regularne sprawdzanie wilgotnych kryjówek, takich jak spód donic, kamienie, deski, folia lub inne osłony leżące na powierzchni gleby oraz usuwanie wszystkich znalezionych osobników.
Do ograniczania dalszego rozprzestrzeniania zaleca się nieprzenoszenie roślin, ziemi, kompostu ani materiału szkółkarskiego z miejsc, gdzie wykryto płazińca, a także dokładne czyszczenie donic i narzędzi, do których osobniki mogą przywierać za pośrednictwem śluzu. W doświadczeniach laboratoryjnych prowadzonych na innych inwazyjnych wirkach lądowych wykazano, że zanurzenie osobników w wodzie o temperaturze 43–50 °C przez 5 minut powodowało 100% śmiertelność badanych osobników, jednak skuteczność takiego zabiegu w większej masie podłoża nie została jednoznacznie potwierdzona. Z tego względu zabiegi cieplne rozpatruje się przede wszystkim jako metodę odkażania materiału roślinnego i podłoża, a nie jako pewny sposób likwidacji populacji już ustalonych w gruncie.
Według dostępnych opracowań pełna eradykacja populacji ustalonych w terenie jest zwykle trudna, a często oceniana jako mało skuteczna; lepsze perspektywy daje wczesne wykrycie, szybkie usunięcie niewielkiej liczby osobników oraz długotrwałe ograniczanie liczebności i dalszego rozprzestrzeniania.
Przypisy
Kategoria:Wirki trójjelitowe Kategoria:Fauna Australii