Kwintet fortepianowy A-dur „Pstrąg” – kwintet fortepianowy na fortepian, skrzypce, altówkę, wiolonczelę i kontrabas, skomponowany przez Franza Schuberta w 1819 roku.
Powstanie utworu i losy za życia kompozytora Latem 1819 Schubert wraz ze swoim przyjacielem Johannem Michaelem Voglem udał się na wakacje do Steyr w Górnej Austrii, skąd Vogl pochodził. Na miejscu spędzali oni wiele czasu w domu miejscowego urzędnika i zapalonego muzyka amatora Sylvestra Paumgartnera, który grał na wiolonczeli. Paumgartner zamieszkiwał ogromny dom, w którym na parterze znajdował się „pokój muzyczny”, gdzie odbywały się koncerty, a na piętrze „salon muzyczny”, gdzie rodziły się pomysły tych koncertów. Jednym z ulubionych utworów Paumgartnera był kwintet Johanna Nepomuka Hummela (właściwie aranżacja na kwintet jego Septetu d-moll, Op. 74), którego nietypowa instrumentacja – z kontrabasem zamiast częściej używanej drugiej wiolonczeli lub altówki – najwidoczniej korespondowała z siłami jego znajomych muzyków amatorów ze Steyr.
Paumgartner poprosił Schuberta, by ten napisał kwintet o takiej samej instrumentacji, chcąc jednocześnie by w jego melodię został wpleciony motyw z uwielbianej przez niego , napisanej przez Schuberta dwa lata wcześniej. Schubert był zachwycony tą propozycją i przedstawił pierwsze szkice kompozycji jeszcze w trakcie wakacji, po czym ukończył ją natychmiast po przybyciu do Wiednia we wrześniu. Datowanie kompozycji nie jest całkowicie pewne, gdyż opiera się przede wszystkim na wspomnieniach przyjaciela Schuberta, Alberta Stadlera, spisanych prawie czterdzieści lat później, które mogą opisywać każdy z trzech pobytów Schuberta w Steyr. Rękopis kwintetu zaginął, ale „istnieją przemożne muzykologiczne argumenty, które wspierają wiązanie tego dzieła z pierwszymi wakacjami Schuberta w Steyr”. W przeciągu kilku lat Schubert napisał pięć wersji pieśni „Pstrąg”, różniących się subtelnymi detalami, zaś ta użyta w kwintecie najlepiej odpowiada wersji pochodzącej z 1818, to jest tej, która istniała podczas pierwszych wakacji Schuberta w Steyr w 1819, nie zaś kolejnych w 1823 albo 1825. Kwintet „Pstrąg” należy datować na 1819 również ze względu na pewne aspekty strukturalne i harmoniczne korespondujące ze środkami muzycznymi używanymi przez Schuberta w tym okresie, których jednak nie stosował on już w latach 20..
Paumgartner i jego przyjaciele zagrali kwintet w Steyr, najwidoczniej pod koniec 1819 i według wszelkiego prawdopodobieństwa powracali do niego od czasu do czasu dla własnej przyjemności; poza tym dzieło Schuberta pozostawało jednak nieznane szerszej publiczności aż do jego przedwczesnej śmierci w 1828.
Charakterystyka utworu Wariacje na temat pieśni „Pstrąg” są ograniczone do czwartej i piątej części, ale odniesienia do niej pojawiają się również w pełnych życia arpeggio (zazwyczaj wznoszących), które przenikają partie fortepianowe pieśni, przy czym można je odnaleźć w każdej części kwintetu oprócz trzeciej. Całość utworu jest ułożona w stylu bliskim staromodnej serenadzie, z przeplatającymi się częściami szybszymi i wolniejszymi. Otwierające Allegro vivace rozpoczyna się akordem granym przez cały zespół oraz arpeggio z pieśni „Pstrąg” wykonywanym przez fortepian. Pierwsza część od początku porywa „spontanicznością figuracji wartko przemieszczających się między głosami, liryzmem zachwycających melodii, jak również urozmaiceniem brzmienia dzięki ciągle zmieniającej się instrumentacji”.
Andante składa się z trzech epizodów. Pierwszy z nich, w tonacji F-dur, wypełnia bogato ornamentowana kantylena, mimo kanonu rozwijająca się swobodnie między fortepianem i skrzypcami. W drugim melancholijną melodię w tonacji fis-moll prowadzi altówka wspólnie z wiolonczelą. Kontrast wnosi trzeci epizod z charakterystycznym rytmem punktowanym w D-dur, „po czym wszystko powtarza się od początku, lecz teraz w tonacjach As-dur, a-moll i F-dur”. Scherzo w tonacji A-dur, grane w Presto, wibruje pozytywną, Beethovenowską energią, ale o znacznie łagodniejszym wyrazie. W dalszej części przechodzi ono w śpiewne trio w D-dur, w którym fortepian prowadzi dialog z instrumentami smyczkowymi.
Podobnie jak w kwintecie Hummla, także i w utworze Schuberta przedostatnią częścią są wariacje. Temat grany Andantino w tonacji D-dur prezentują wyłącznie smyczki, „a prostota tego fragmentu znakomicie przygotowuje późniejsze komplikacje”. W trzech pierwszych wariacjach temat przejmują kolejno fortepian, altówka z wiolonczelą i wiolonczela z kontrabasem, a do stałej melodii dodawane są rozmaite akompaniamenty. W czwartej wariacji dochodzi do poważniejszego przekształcenia melodii – jej porywające molowe otwarcie łagodnie ustępuje miejsca powściągliwemu durowemu zakończeniu. W piątej wariacji wiolonczela dalej rozwija temat aż do emocjonalnej kulminacji, pełnej troski i nostalgii. Te emocje zostają jednak rozwiane przez ostatnią wariację, gdzie następuje powrót do pogodnego nastroju pieśni, której melodię „śpiewają” po kolei instrumenty smyczkowe na tle ilustracyjnego akompaniamentu fortepianu „naśladującego «strumyka falę szybką» i pląsanie «wesołego, zwinnego pstrąga»”.
Ponownie naśladując pogodną Haydnowską serenadę Schubert kończy kwintet wirtuozowskim i pełnym wigoru Allegro giusto, nawiązującym do stylu tańców węgierskich.
Recepcja Kwintet fortepianowy „Pstrąg” został wydany w 1829 przez , niedługo po śmierci Schuberta. Ogłaszając nowy utwór Czerny pisał iż: „Na prośbę wydawcy kwintet był już kilka razy wykonywany w różnym towarzystwie i przez obecnych tam koneserów został uznany za arcydzieło, uważamy zatem za nasz obowiązek zwrócenie uwagi muzycznej publiczności na to ostatnie dzieło niezapomnianego kompozytora”.
Według Danuty Gwizdalanki niewiele dzieł kameralnych dorównuje utworowi Schuberta pogodą, wdziękiem i świeżością inwencji. Biografka Schuberta Peggy Woodford zalicza kwintet do najwcześniejszych dojrzałych kompozycji kameralnych Schuberta, chociaż jej zdaniem nie posiada on wagi jego późniejszej twórczości tego rodzaju, „ale odzwierciedla radosny nastrój młodego wziętego kompozytora, przyjaciela sławnego śpiewaka Vogla, nastrój, jaki nie opuszczał go podczas pobytu w Steyr”. Powołuje się przy tym na , który opisał kwintet jako atrakcyjną i przemawiającą do wyobraźni „muzykę wakacyjną dla amatorów”. Z biegiem czasu kwintet stał się jednym z najbardziej popularnych utworów wśród repertuaru kameralnego.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Utwory fortepianowe Kategoria:Utwory kameralne Franza Schuberta