Osoba o niezdefiniowanym obywatelstwie () bądź nieobywatel () – osoba nieposiadająca żadnego obywatelstwa, która stale zamieszkuje Estonię, a nie otrzymała żadnego obywatelstwa w wyniku rozpadu ZSRR lub jest potomkiem takich osób. Status nieobywateli jest regulowany Ustawą o cudzoziemcach ().

Historia Wskutek polityki sowietyzacji i rusyfikacji podczas radzieckiej okupacji Estonii drastycznie zmieniła się demografia Estonii. W latach 1940–1949 około 60 tys. Estończyków, czyli ponad 5% populacji kraju, zostało zamordowanych, wywiezionych w głąb ZSRR lub uwięzionych w obozach pracy. Przynajmniej tyle samo uciekło w tym samym okresie na Zachód. Jednocześnie na ziemie estońskie sprowadzono licznych obywateli radzieckich z innych części ZSRR. W ten sposób odsetek Estończyków w Estonii spadł z 88,1% w 1934 roku do 61,5% w 1989 roku.

W odróżnieniu od większości państw obszaru postradzieckiego Estonia traktuje swoją niepodległość jako przywrócenie Republiki Estońskiej z lat 1918–1940, a nie secesję. Zgodnie więc z zasadą prawną ex iniuria ius non oritur („z bezprawia nie powstaje prawo”), uznającą epokę sowiecką za okres bezprawnej okupacji, po odzyskaniu niepodległości obywatelstwo zostało przydzielone tylko osobom, które posiadały obywatelstwo estońskie przed 16 czerwca 1940 roku oraz ich potomkom, co odpowiadało około 2/3 populacji. Reszta uzyskała status osoby o niezdefiniowanym obywatelstwie i mogła uzyskać obywatelstwo estońskie drogą naturalizacji.

Wyjątkowo jednak nadano obywatelstwo estońskie około 24 tys. Rosjan, którzy zadeklarowali się jako obywatele estońscy na listach sporządzanych przez tzw. Komitet obywateli estońskich przed 24 lutego 1990 roku, czyli przed dniem wyborów do .

W 1995 roku uchwalono nową ustawę o obywatelstwie, która do podstawowych wymogów naturalizacji dodała egzamin sprawdzający znajomość konstytucji Estonii, ustawy o obywatelstwie oraz zaostrzyła wymagania dotyczące znajomości języka estońskiego, eliminując wpływ subiektywnego podejścia komisji egzaminacyjnej na wynik egzaminu. Ustawa ta była wielokrotnie nowelizowana.

Od 2002 roku absolwenci estońskich gimnazjów i szkół zawodowych otrzymali prawo do naturalizacji w trybie uproszczonym. Od 2004 roku czas rozpatrywania wniosków o obywatelstwo został w niektórych przypadkach skrócony o połowę. Od tego czasu wszystkie egzaminy na obywatelstwo są całkowicie bezpłatne, a koszty kursów językowych są w pełni refundowane osobom, które zdają egzamin.

Od 1 stycznia 2016 roku, zgodnie z nowelizacją ustawy o obywatelstwie, dzieci osób o niezdefiniowanym obywatelstwie urodzone w Estonii nabywają obywatelstwo estońskie drogą naturalizacji w chwili urodzenia. Rodzice mają prawo zrzec się obywatelstwa estońskiego dla swojego dziecka, zanim ukończy 1. rok życia. Ponadto wszystkie dzieci o niezdefiniowanym obywatelstwie poniżej 15. roku życia w chwili uchwalenia ustawy, których na koniec 2015 roku było 716, również automatycznie naturalizują się jako obywatele estońscy, a rodzice mogą się go zrzec w ciągu jednego roku.

Statystyka Liczba osób o niezdefiniowanym obywatelstwie w Estonii stale się zmniejsza wskutek naturalizacji tych osób w Estonii, jak i innych krajach (np. Rosji) oraz wskutek śmierci naturalnej. Liczba takich osób spadła z 75 628 osób w 2018 roku do 60 169 w 2025 roku, podczas gdy populacja Estonii w 2025 roku wynosiła 1 369 995 osób.

Różnice w prawach względem obywateli estońskich Nieobywatele nie mogą zajmować stanowisk w instytucjach państwowych i organach samorządów terytorialnych, a także pełnić następujących funkcji: prokurator, sędzia, rektor uczelni, prezes i członek rady Banku Estonii. Niedozwolona jest służba w policji, wojsku oraz praca jako notariusz, tłumacz przysięgły, komornik sądowy oraz rzecznik patentowy.

Nieobywatele nie mają prawa wyborczego w wyborach ogólnokrajowych, aczkolwiek mogą głosować w wyborach do samorządów lokalnych. Nie przysługuje im obywatelstwo Unii Europejskiej, przez co nie mają prawa do długoterminowego pobytu i pracy w innych państwach strefy Schengen i Unii Europejskiej bez specjalnych pozwoleń.

Przysługuje im estoński paszport cudzoziemca, z którym, w odróżnieniu od obywateli estońskich, są zwolnieni z obowiązku ubiegania się o wizy turystyczne do Rosji.

Ograniczony był również udział nieobywateli w procesie prywatyzacji. Według ustawy o prywatyzacji z 17 czerwca 1993 roku organizacje przeprowadzające prywatyzację miały prawo odmówić udziału osobom niebędącym obywatelami Estonii oraz firmom, w których ponad połowa kapitału należała do osób nieposiadających estońskiego obywatelstwa.

Krytyka W 1993 roku organizacja Helsinki Watch opowiedziała się za przyznaniem obywatelstwa wszystkim mieszkańcom Estonii i skrytykowała wówczas obowiązującą ustawę o obywatelstwie, odrzucając argument, że ludność, która napłynęła po 1940 roku, zrobiła to nielegalnie.

W 1998 roku, kiedy rozpoczęły się negocjacje o akcesji Estonii do Unii Europejskiej, wspólnota zwracała uwagę na rzekome wady estońskiej polityki wobec mniejszości narodowych i określiła ją jako niedopuszczalną. Szczególną krytykę budziła niska liczba naturalizacji, co było również podkreślane w późniejszych latach. Od chwili przystąpienia Estonii do Unii Europejskiej odsetek nieobywateli spadł z 32% do 8% w 2008 roku oraz do 4% w 2025 roku.

Rosyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych określa sytuację praw człowieka w Estonii jako „alarmującą” i oskarża Tallinn o „budowanie społeczeństwa monoetnicznego, w którym nie ma miejsca dla mniejszości narodowych, zwłaszcza ludności rosyjskojęzycznej”.

Zobacz też Nieobywatele (Łotwa) Rosjanie w Estonii

Przypisy

Kategoria:Polityka Estonii Kategoria:Obywatelstwo