mały|Obozy NKWD dla jeńców polskich w niewoli radzieckiej. mały|„Matka Boska Kozielska” wyziębiona przez Henryka Gorzechowskiego w trakcie swojego pobytu w obozie kozielskim w dniu 28 lutego 1940 roku. Obóz jeniecki NKWD w Kozielsku, Obóz NKWD w Kozielsku (, Koziel’skij łagier’ NKWD), Obóz w Kozielsku, Obóz kozielski (ros. , Koziel’skij łagier’), Obóz specjalny w Kozielsku (ros. , Koziel’skij specłagier’), też: Kozielsk I oraz Kozielsk II – obóz Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR, utworzony w czasie II wojny światowej dla internowanych żołnierzy Wojska Polskiego II RP w Związku Sowieckim, położony na terenie monasteru Pustelni Optyńskiej w pobliżu rosyjskiego miasta Kozielsk (obecnie Obwód kałuski), funkcjonujący w latach 1939–1941.

Historia W 1923 roku monaster Pustelni Optyńskiej został rozwiązany przez władze bolszewicką. W 1931 roku w budynkach dawnego monasteru został zorganizowany .

We wrześniu 1939 roku czasie kampanii wrześniowej, po agresji ZSRR na Polskę, na rozkaz komisarza ludowego Ławrientija P. Berii, NKWD przekształciło dom wypoczynkowy w obóz dla jeńców polskich, gdzie zakwaterowano ok. 5000 oficerów. Początkowo był to obóz przejściowy dla przekazania przez Sowietów jeńców polskich Rzeszy Niemieckiej, potem zmieniony w obóz specjalny oficerski ze względu na przeładowanie . Komendantem obozu kozielskiego został porucznik W. N. Korolew, a jego komisarzem starszy oficer M. M. Aleksiejew.

Był jednym z trzech obozów specjalnych w których zgromadzono ok. 15 000 polskich jeńców, po obozie w Starobielsku i w Ostaszkowie.

Codzienne życie w obozie było trudne. Więźniowie spali również w cerkwiach, kaplicach i piwnicach. Z powodu braku łóżek, niektórzy musieli spać na podłodze. W kilku domach spali na zmiany. Łazienki i pralnie były nieczynne. W kuchniach brakowało naczyń i sztućców, a woda była zawodna. Przepisowe racje żywnościowe na osobę nigdy nie były przestrzegane. Więźniowie wielokrotnie protestowali przeciwko złej jakości pożywienia.

Dużą część czasu poświęcono programom rozrywkowym i szkoleniowym oficerów politycznych NKWD, które obejmowały również pokazy sowieckich filmów fabularnych i dokumentalnych. Instruktorzy NKWD donosili swoim przełożonym, że większość Polaków nie była zainteresowana sowieckimi broszurami propagandowymi; wręcz przeciwnie, często używali ich jako papieru toaletowego. Kilku dziennikarzy spośród więźniów potajemnie publikowało dwie ręcznie pisane gazety obozowe: „Merkury” (4 numery) i „Monitor” (15 numerów). Inicjatorzy zostali jednak zadenuncjowani i skazani na 20 dni izolatki za „propagandę polskiego patriotyzmu”.

5 marca 1940 roku Biuro Polityczne KC WKP(b) pod przewodnictwem , Józefa Stalina, przyjęło propozycję Berii, zalecającą rozstrzelanie polskich „kontrrewolucjonistów”. Według akt NKWD dotyczących transportu więźniów, dotyczyło to 4403 więźniów obozu w Kozielsku. 198 osób skierowano na dalsze przesłuchania do obozu w Juchnowie (około 150 kilometrów na południowy zachód od Moskwy), co pozwoliło im uniknąć egzekucji. Zdaniem polskich historyków, rozmowy dowódcy grupy przesłuchującej, majora NKWD Wasilija Zarubina, były decydujące dla ustalenia, których z więźniów zabrano na dalsze przesłuchania, a których stracono.

Wiosną 1940 roku podczas likwidacji obozu, większość więźniów (ok. 4400 osób) została przetransportowana pociągami więziennymi w łącznie 18 partiach od stacji w Kozielsku do stacji w GniezdowieObecnie tereny stacji wchodzą w skład miasta Smoleńsk., a następnie wywieziona autobusami więziennymi typu „czornyj woron” do ośrodka wypoczynkowego dla pracowników Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku na terenie i przez miejscowych i przybyłych funkcjonariuszy NKWD, poprzez strzał w tył głowy. Zamordowani zostali pochowani w ośmiu masowych grobach.

W połowie maja 1940 roku obóz w Kozielsku opustoszał. W czerwcu 1940 roku związku z anektowaniem przez ZSRR krajów bałtyckich i przejęciem przez NKWD internowanych w tych państw polskich oficerów i szeregowych żołnierzy zorganizowany został drugi obóz jeniecki w Kozielsku (tzw. Kozielsk II). W dniach 13 do 15 lipca 1940 roku przewieziono tu ok. 2533 internowanych polskich żołnierzy z Litwy, a na przełomie sierpnia i września ok. 374 z Łotwy. Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku, wskutek ataku III Rzeszy na ZSRR, ok. 1200 polskich oficerów ewakuowano z Kozielska do obozu jenieckiego w Griazowcu.

W trakcie wojny niemiecko-sowieckiej, na terenie monasteru, działał szpital. W latach 1944–1945 działał tu obóz NKWD dla sowieckich oficerów powracających z niewoli. Po wojnie do 1949 roku stacjonowała tu jednostka wojskowa. W 1987 roku podczas pierestrojki rozpoczęło się odrodzenie dawnej Pustelni Optyńskiej.

Więźniowie Wśród więźniów obozu kozielskiego w latach 1939–1940 (tzw. Kozielsk I) znaleźli się m.in.

Xawery Czernicki (1882–1940) – kontradmirał Marynarki Wojennej II RP Bronisław Bohaterewicz (1870–1940) – generał brygady Wojska Polskiego Henryk Minkiewicz (1880–1940) – generał dywizji Wojska Polskiego Mieczysław Smorawiński (1893–1940) – generał brygady Wojska Polskiego Adam Solski (1895–1940) – major piechoty Wojska Polskiego Jerzy Wołkowicki (1883–1983) – generał brygady Wojska Polskiego Stanisław Swianiewicz (1899–1997) – porucznik Wojska Polskiego Janusz Libicki (1902–1940) – naukowiec, porucznik kawalerii Wojska Polskiego Janina Lewandowska (1908–1940) – pilotka, podporucznik Wojska Polskiego Aleksander Kowalski (1902–1940) – hokeista, porucznik rezerwy piechoty Wojska Polskiego Tadeusz Korniłowicz (1880–1940) – podpułkownik administracji Wojska Polskiego Franciszek Orawiec (1896–1940) – major piechoty Wojska Polskiego Kazimierz Solski (1900–1940) – kapitan artylerii Wojska Polskiego Edmund Chojecki (1892–1940) – major kawalerii Wojska Polskiego Michał Paszkiewicz (1883–1940) – inspektor Straży Więziennej Edward Honkisz (1897–1940) – chorąży Wojska Polskiego Karol Marciak (1910–1940) – nauczyciel, podporucznik piechoty rezerwy Wojska Polskiego Bronisław Hołub (1890–1940) – major piechoty Wojska Polskiego Hugo Korneliusz Mijakowski (1891–1940) – podpułkownik piechoty Wojska Polskiego Feliks Pstrokoński (1895–1940) – major piechoty Wojska Polskiego Zdzisław Kawecki (1902–1940) – jeździec, rotmistrz Wojska Polskiego Adam Kogut (1895–1940) – piłkarz, kapitan administracji (piechoty) Wojska Polskiego Marian Spoida (1901–1940) – piłkarz, trener piłkarski, podporucznik Wojska Polskiego Marceli Żółtowski (1900–1940) – porucznik kawalerii rezerwy Wojska Polskiego Mieczysław Birnbaum (1889–1940) – porucznik piechoty Wojska Polskiego Szymon Fedorońko (1893–1940) – kapelan wyznania prawosławnego Wojska Polskiego Janusz Wedow (1920–1982) – kapral Wojska Polskiego

Wśród więźniów obozu kozielskiego w latach 1940–1941 (tzw. Kozielsk II) znaleźli się m.in.

Jan Rataj (1889–1959) – major Wojska Polskiego Adam Kosiba (1893–1966) – pułkownik Wojska Polskiego Zygmunt Döllinger (1899–1949) – kapitan artylerii Wojska Polskiego

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Ogólny plan obozu w Kozielsku (źródło: IPN Warszawa)

Kategoria:Obozy NKWD dla jeńców polskich Kategoria:Zbrodnia katyńska Kategoria:Kozielsk