thumb|Czterej jeźdźcy Apokalipsy, drzeworyt z cyklu Apokalipsa Albrechta Dürera Apokaliptycyzm – w szerokim ujęciu przekonanie religijne lub światopoglądowe, według którego koniec świata albo gwałtowne przesilenie dziejowe jest bliskie i może nastąpić jeszcze za życia obecnego pokolenia. W ujęciu religijnym zwykle łączy się z oczekiwaniem katastrofy, sądu ostatecznego, zbawienia wiernych oraz nadejścia nowego, odnowionego porządku świata. Jako termin badawczy odnosi się nie tylko do wizji końca, lecz także do sposobu interpretowania historii jako procesu zmierzającego ku rychłemu i decydującemu przełomowi. Apokaliptycyzm stanowi jeden z nurtów eschatologii, ale nie jest tożsamy ani z całą eschatologią, ani z apokaliptyką jako gatunkiem literackim, opisującym objawienie rzeczy ostatecznych.
Termin i definicje Nazwa wywodzi się z gr. apokalypsis („objawienie”). We współczesnych badaniach pojęcia „apokaliptycyzm” i „apokalipsa” nie są synonimami: pierwsze oznacza szerszy zespół motywów, postaw i wyobrażeń, związanych z bliskim przełomem dziejów, drugie zaś gatunek literacki, w którym wiedza o rzeczywistości ostatecznej, zostaje objawiona wybranemu człowiekowi przez Boga lub pośrednika, często anioła. Jako terminy badawcze oba pojęcia ukształtowały się dopiero w nowożytnej biblistyce. Zwłaszcza w XIX-wiecznych badaniach nad Księgą Apokalipsy i pokrewną literaturą żydowską oraz chrześcijańską.
W polskiej literaturze specjalistycznej termin ten bywa używany w różnym zakresie. W biblistyce odróżnia się często „apokaliptykę” jako gatunek literacki i zespół tekstów „eschatologię apokaliptyczną” jako doktrynę religijną, opartą na treści apokalips oraz „apokaliptycyzm”. W węższym sensie jako społeczność, ruch religijno-historyczny albo system myśli zbudowany na perspektywie eschatologicznej. W takim użyciu pojęcie nie oznacza po prostu potocznej wiary w katastrofalny koniec świata. Szersze znaczenie bliższe angielskiemu apocalypticism, występuje natomiast w ujęciach religioznawczych i kulturoznawczych, w których obejmuje idee, narracje i wierzenia dotyczące zbliżającego się zniszczenia świata albo radykalnej przemiany porządku społecznego, politycznego lub religijnego.
Cechy Badacze nie wskazują jednej powszechnie akceptowanej definicji apokaliptycyzmu, ale zwykle zaliczają do jego cech przekonanie, że dzieje świata zmierzają do punktu kulminacyjnego, który odsłoni ich ukryty sens i doprowadzi do radykalnego końca rozstrzygnięcia konfliktu między dobrem a złem. W wielu ujęciach apokaliptycznych obecny porządek polityczny, społeczny lub religijny jawi się jako schyłkowy.
W tym sensie apokaliptycyzm bywa zarazem głęboko pesymistyczny. W ocenie teraźniejszości i radykalnie optymistyczny w wizji przyszłości: zapowiada nie tylko katastrofę lecz także ostateczne odwrócenie niesprawiedliwości oraz nadejście lepszego porządku. Taka wyobraźnia religijna pozwala również interpretować aktualne cierpienie wiernych, jako etap przejściowy który wkrótce zostanie wynagrodzony w odnowionym świecie lub królestwie Bożym.
Apokaliptycyzm szczególnie łatwo nasila się w okresach kryzysów, prześladowań i gwałtownych przemian, gdy dostarcza ramy interpretacyjnej dla doświadczenia chaosu oraz obietnicy rychłej sprawiedliwości.
Relacja do pokrewnych pojęć Apokaliptycyzm pozostaje blisko związany z mesjanizmem i millenaryzmem, lecz nie jest z nimi tożsamy. Mesjanizm akcentuje przyjście zbawcy, a millenaryzm oczekiwanie tysiącletniego królestwa. Natomiast apokaliptycyzm jest pojęciem szerszym, obejmującym różne wyobrażenia o zbliżającym się przełomie dziejowym, także wtedy gdy nie występuje w nich ani postać mesjasza ani wizja dosłownego tysiącletniego panowania.
Szersza od apokaliptycyzmu jest również eschatologia, czyli ogół wyobrażeń i nauk o rzeczach ostatecznych. Apokaliptycyzm oznacza natomiast bardziej szczególny typ, wyobraźni religijnej i historycznej. Często związany z poczuciem bliskości końca oraz z przekonaniem, że ukryty sens dziejów zostanie wkrótce objawiony.
Historia i religie Za jedno z najwcześniejszych źródeł apokaliptycyzmu, uchodzi zaratusztrianizm, natomiast pełniejszy rozwój tego typu wyobrażeń, nastąpił w judaizmie z okresu Drugiej Świątyni, następnie w chrześcijaństwie i islamie.
W judaizmie i wczesnym chrześcijaństwie, apokaliptycyzm rozwijał się zwłaszcza wtedy gdy dowiadczenie polityczne i zagrożenia religijnego kryzysu, skłaniało do odczytywania historii w perspektywie kosmicznego konfliktu oraz rychłej ingerencji Boga. W chrześcijaństwie szczególne znaczenie miały oczekiwania związane z paruzją i interpretacją Apokalipsy św. Jana. W późniejszych epokach idee apokaliptyczne wielokrotnie powracały w ruchach odnowy religijnej i w reakcji na wojny, epidemie lub głębokie przemiany społeczne.
Formy świeckie Współcześnie, termin bywa stosowany także szerzej, do świeckich wizji końca cywilizacji lub wielkiego przesilenia historycznego. Mogą one przyjmować postać narracji o wojnie nuklearnej, katastrofie ekologicznej, załamaniu technologicznym albo teorii spiskowych, nawet jeśli nie odwołują się bezpośrednio do religii. W dyskursie politycznym i publicznym, schemat apokaliptyczny służy też interpretowaniu współczesnych kryzysów, takich jak pandemia czy głęboka destabilizacja społeczna, jako znak nadchodzącego przesilenia. W takim użyciu apokaliptycyzm oznacza nie tyle spójną doktrynę, ile sposób interpretowania historii jako procesu zmierzającego ku nieuchronnemu przełomowi.
Zobacz też Eschatologia Mesjanizm Millenaryzm Apokalipsa
Przypisy
Kategoria:Eschatologia Kategoria:Filozofia religii