mały|Baba Jaga, jedna z najbardziej znanych postaci folkloru i mitologii słowiańskiej, jest także bardzo popularna w fantasy słowiańskiej. Fantasy słowiańska, także szerzej fantastyka słowiańska – odmiana fantasy (fantastyki) jako gatunku literackiego, odnosząca się do historii i kultury Słowian oraz wykorzystująca elementy ich mitologii i folkloru. Gatunek ten ukształtował się na początku lat 90. XX wieku w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Historia Gatunek ten wyodrębnił się i rozwinął na początku lat 90. XX wieku w krajach Europy Środkowo-Wschodniej (w tym w Polsce i Rosji); w kolejnych dekadach przykłady tej literatury pojawiały się w wielu innych krajach regionu. Za inspirację dla późniejszej fantasy słowiańskiej w Rosji uznaje się utwory , zwanego „dziadkiem” słowiańskiej fantasy, takie jak „Кощей Бессмертный” („Kościej Nieśmiertelny”, 1833) i „Святославович, вражий питомец” („Światosławicz, pupil wroga”, 1835). W Polsce za ważne źródła inspiracji uznaje się m.in. dramat Dziady Adama Mickiewicza (1823), wiersz „Król-Duch” Juliusza Słowackiego (1847), Starą baśń Józefa Ignacego Kraszewskiego (1874), Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza (1884), a także Drzewiej Władysława Orkana (1921). W XIX wieku pojawiły się w Polsce pierwsze utwory idealizujące w sposób pokrewny okres „starożytności słowiańśkiej” (Kazimierz Brodziński, Wincenty Reklewski) i „polski sarmacko-szlacheckiej” (Henryk Rzewuski, Zygmunt Kaczkowski; najbardziej znane dzieło to Mickiewiczowski „Pan Tadeusz”).
Do czynników, które doprowadziły do powstania i popularyzacji nowożytnej fantasy słowiańskiej, zalicza się m.in. poszukiwanie przez środkowoeuropejskich pisarzy inspiracji w rodzimych tradycjach kulturowych, chęć promowania elementów kultury ojczystej, a także zapotrzebowanie czytelników zainteresowanych przedchrześcijańską kulturą Słowian, poszukujących wiedzy o dawnych wierzeniach i historii regionu. W Polsce wzrost popularności fantasy wiązał się również ze znużeniem czytelników dominującą w okresie PRL-u fantastyką socjologiczną.
Pierwsza fala nowożytnej fantasy słowiańskiej pojawiła się na początku lat 90. XX wieku, gdy zaczęto wprowadzać motywy słowiańskie do klasycznych form fantasy. Do wczesnych utworów tego gatunku w Polsce zalicza się Wiedźmina Andrzeja Sapkowskiego (1986), opowiadania Artura Szrejtera z lat 1990–1993, Skarby stolinów (1990) Rafała Ziemkiewicza oraz Sagę o kotołaku (1991) Konrada T. Lewandowskiego. Kolejna faza rozwoju, datowana od około 2000 roku, przyniosła większą różnorodność form, w tym rozwój odmian takich jak inspirowane kulturą słowiańską fantasy historyczne osadzone w erze piastowskiej („Ciałopalenie” Adama Wiejaka z 2002), fantasy ludowe (Opowieści z Wilżyńskiej Doliny Anny Brzezińskiej z 2002, „O babce zwanej Znachorką” Szymona Teżewskiego z 2005) czy urban fantasy (Herbata z kwiatem paproci Michała Studniarka z 2004, „Władca deszczu” Łukasza Orbitowskiego z 2004).
Rozwój fantastyki słowiańskiej w XXI wieku wiąże się z szerszym renesansem zainteresowania słowiańskością w kulturze popularnej, obejmującym nie tylko literaturę, lecz także film, gry komputerowe, muzykę, modę oraz rekonstrukcjonizm historyczny dawnych wierzeń i obyczajów. Zjawisko to przejawia się również w rosnącej liczbie publikacji, które Aleksandra Ewelina Mikinka określa jako „slavic books”, oraz w zainteresowaniu praktykami związanymi z odtwarzaniem religii przedchrześcijańskiej.
Rozwój fantasy słowiańskiej napotykał trudności wynikające z ograniczonej liczby źródeł dotyczących mitologii słowiańskiej. Związaną z tym problemem dyskusję nad zasadnością istnienia tego nurtu wywołał esej Andrzeja Sapkowskiego z 1993 roku „Piróg, albo Nie ma złota w Szarych Górach”, w którym autor podważał sens tworzenia tej literatury, argumentując brak odpowiednich archetypów dla tego typu twórczości. Polemika Sapkowskiego przyczyniła się początkowo do osłabienia popularności tego gatunku w Polsce, jednak w dłuższej perspektywie zapoczątkowała debatę trwającą do dziś, która przyczyniła się do pogłębionej refleksji nad specyfiką gatunku. Gatunku bronili m.in. Tomasz Kołodziejczak i Jacek Piekara. Sam Sapkowski, którego Wiedźmin również zaliczany jest do tego nurtu, wycofał się później ze swojej krytyki; dekadę później osadził w tych realiach swoją trylogię husycką (2001–2006).
Fantastyka słowiańska w ostatnich dekadach zyskała znaczną popularność na rynku wydawniczym, stając się jednym z istotnych nurtów literatury popularnej w Polsce. Zjawisko to wiąże się zarówno z potrzebą rozrywki, jak i z poszukiwaniem tożsamości kulturowej oraz reinterpretacją dziedzictwa przedchrześcijańskiego. Gatunek ten pełni również funkcję platformy dla współczesnych dyskursów społecznych, w tym refleksji nad rolą kobiet, relacjami społecznymi oraz problemami etycznymi i ekologicznymi.
Charakterystyka Fantasy słowiańska opiera się na szerokim materiale etnograficznym związanym z mitologią Słowian, w szczególności na demonologii słowiańskiej. W utworach tego typu pojawiają się postacie znane z folkloru. Najpopularniejszą w fantasy polskiej i rosyjskiej jest postać Baby Jagi; często pojawiają się także kikimory, lesze, rusałki, strzygi, wampiry i zmory. Inne motywy obejmują postacie takie jak Kościej Nieśmiertelny czy Wołch Wsiesławiewicz. Popularne są także wiedźmy, wojowniczki oraz demony (często kobiece). Często pełnią one role bardziej złożone i niejednoznaczne niż w tradycji chrześcijańskiej, gdzie nadano im charakter wyraźnie negatywny.
Istotną cechą tego nurtu jest dbałość o realia epoki oraz odwołania do przedchrześcijańskich wierzeń i praktyk kulturowych Słowian. Z tego względu bywa on określany jako literatura parahistoryczna, choć jego walory poznawczo-edukacyjne są ograniczone przez łączenie motywów historycznych i mitologicznych z elementami fikcji literackiej. Mimo to fantasy słowiańska przyczyniła się do popularyzacji mitologii słowiańskiej na świecie, rozszerzając globalny, popkulturowy repertuar fantasy, wcześniej zdominowany (w literaturze zachodniej) przez mitologie celtycką, germańską i nordycką, a w mniejszym stopniu grecką i rzymską. Wiele utworów fantasy słowiańskiej łączy mitologię słowiańską z innymi systemami mitologicznymi.
Według Joanny Pamięta-Borkowskiej fantasy słowiańska stanowi przejaw współczesnego myślenia mitycznego, wyrażającego się w potrzebie kontaktu z magicznymi światami oraz reinterpretacji dawnych wierzeń. Motywy mitologiczne przenikają zarówno konstrukcję świata przedstawionego, jak i strukturę fabuły oraz kreację bohaterów. Na poziomie narracyjnym przejawia się to m.in. w obecności przepowiedni, ingerencji sił nadprzyrodzonych oraz motywu inicjacyjnej wędrówki bohatera. W literaturze tej często dochodzi do łączenia sfery sacrum i profanum oraz reinterpretacji tradycyjnych mitów i legend, czyli retellingu – ponownego opowiadania znanych historii w nowych kontekstach kulturowych i fabularnych. Autorzy często opierają się na utrwalonych w kulturze wyobrażeniach postaci folklorystycznych, modyfikując je i dostosowując do współczesnych oczekiwań odbiorców.
Według niektórych badaczy, opisujących szersze zjawisko fantastyki słowiańskiej, gatunek ten można rozumieć szerzej – jako literaturę obejmującą utwory odwołujące się do różnych aspektów kultury dawnych Słowian, takich jak struktura społeczna, religia, obrzędowość, sztuka czy sposób postrzegania świata, niezależnie od czasu akcji przedstawionej w utworze. W konsekwencji obejmuje on zarówno narracje osadzone w realiach przedchrześcijańskich, jak i utwory współczesne wykorzystujące motywy słowiańskie w nowych kontekstach kulturowych.
Według Anny Gemry jednym z problemów wczesnej fantasy słowiańskiej był niski poziom warsztatowy większości jej twórców, który uległ jednak poprawie w latach późniejszych.
Według Aleksandry Eweliny Mikinki fantasy słowiańska wykazuje pewne cechy wspólne z : większość jej bohaterów, autorów i czytelników stanowią kobiety. Badaczka zwraca uwagę na częste przedstawianie bohaterek jako postaci samodzielnych, sprawczych i niezależnych. Zjawisko to wiąże się zarówno z reinterpretacją tradycyjnych wyobrażeń o postaciach takich jak wiedźma, jak i z wpływem współczesnych nurtów feministycznych oraz koncepcji herstorii.
Typologia Tadeusz A. Olszański wyróżnił trzy podstawowe sposoby realizacji wątków słowiańskich w fantasy. Pierwszym jest stylizacja językowa, polegająca na użyciu słowiańskich nazw i terminologii bez zasadniczej zmiany struktury fabularnej. Drugim jest stylizacja kulturowa, zakładająca głębsze osadzenie utworu w realiach przedchrześcijańskich wierzeń, religii i historii. Najbardziej zaawansowany, trzeci sposób obejmuje tworzenie nowych światów fantasy inspirowanych kulturą słowiańską.
Elżbieta Żukowska wyróżniła podgatunki fantasy słowiańskiej, takie jak fantasy historyczna, ludowa, mityczna, fantasy z odniesieniami romantycznymi, urban fantasy czy formy mieszane sytuujące się na pograniczu gatunku. Fantasy słowiańska często nawiązuje do gatunków takich jak powieść historyczna, romans zbójecki, romans rycerski i fantastyka naukowa.
Uzupełnieniem wcześniejszych typologii jest propozycja Adama Mazurkiewicza, który wyróżnia dwie podstawowe strategie fabularne w fantastyce słowiańskiej: adaptację oraz rekonstrukcję. Pierwsza polega na wykorzystywaniu uniwersalnych schematów fabularnych, takich jak monomit czy podróż bohatera, i osadzaniu ich w realiach słowiańskich. Druga zmierza do możliwie wiernego odtworzenia świata przedchrześcijańskich wierzeń, obrzędów i struktur społecznych, zbliżając się do konwencji powieści historycznejAdam Mazurkiewicz. 2016. Fantasy słowiańska. Próba opisu zjawiska. W: Słowiańskaja fantastika. Zbirnik naukowych prac t. 3. Deǰan Aǰdačić (red.). Kijów. 133–134 (Слов’янська фантастика. Збірник наукових праць Том 3 (2016) – анотації, 2016, Kijów, „Oswita Ukrajiny”, 333 p., ISBN 978-617-7480-12-8) https://www.rastko.rs/rastko-ukr/delo/15384..
Małgorzata Tkacz-Janik uznaje fantasy ludową, określaną przez nią jako etnofantastykę, za gatunek nadrzędny wobec fantasy słowiańskiej.
Według Piotra Koniecznego nadrzędną kategorią wobec fantasy słowiańskiej jest fantastyka słowiańska, obejmująca również utwory wykorzystujące wskazane elementy w konwencjach wykraczających poza fantasy (np. fantastyka naukowa), takie jak seria Ostatnia Rzeczpospolita Tomasza Kołodziejczaka.
Utwory Poza utworami wspomnianymi powyżej, do szeroko rozumianej fantasy słowiańskiej (wykorzystującej mitologię słowiańską) krytycy literatury zaliczają m.in. utwory pisarzy takich jak:
Andrzej Pilipiuk, cykl o Jakubie Wędrowyczu, 1996 Rafał A. Ziemkiewicz, Ognie na skałach, 2006 Piotr Patykiewicz, Odmieniec, 2006 Rafał Dębski, Kiedy w Bóg zasypia, 2007 Dariusz Domagalski, Cykl Krzyżacki z 2009 Jakub Żulczyk, Zmorojewo, 2011 Joanna Łańcucka, Stara Słaboniowa i spiekładuchy, 2013 Marta Krajewska, cykl Wilcza Dolina, 2016 Katarzyna Berenika Miszczuk, cykl Kwiat paproci, 2016 Paulina Hendel, cykl Żniwiarz, 2017 Monika Maciewicz, trylogia Wiedma, 2018 Aleksandra Rozmus, Okrutnik, 2018 Wojciech Jagiełło, cykl Piast, 2019 Aleksandra Katarzyna Maludy, Wisznia ze słowiańskiej głuszy, 2019 Anna Sokalska, Opowieści z Wieloświata, 2019 Magdalena Zawadzka-Sołtysek, cykl Ślady Leszego, 2019
Poza Polską literaturę tę reprezentują m.in.:
na Białorusi, Olga Gromyko, cykl Kroniki Belorskie z 2008 w Czechach, Miroslav Žamboch, cykl Koniasz z 2007 w Rosji, , cykl Wilczarz i jego świat z 1995 w Serbii, , cykl Kosingas z 2008 na Słowacji, Juraj Červenák, cykl Černokněžník (Czarnoksiężnik) z 2004
Zobacz też Imperium Lechitów
Przypisy