Normy Mertona

Normy Mertona to zestaw norm opisujących ideał funkcjonowania nauki, przedstawiony w 1942 roku przez Roberta K. Mertona jako element etosu nowoczesnej nauki. W klasycznym ujęciu obejmują one wspólnotowy charakter wiedzy naukowej, uniwersalizm, bezinteresowność oraz zorganizowany sceptycyzm. W polskiej literaturze przedmiotu koncepcja ta bywa omawiana szerzej jako mertonowski „etos nauki” albo „etos nauki Mertona”. W późniejszej literaturze normy te są jednak zwykle traktowane raczej jako ideał regulatywny i punkt odniesienia dla sporów o organizację oraz ocenę nauki niż jako wierny opis codziennej praktyki badawczej.

Geneza pojęcia Merton ujmował naukę nie tylko jako zbiór metod i wyników, ale także jako zespół wartości i norm regulujących działalność badawczą. W tym sensie etos nauki oznacza społecznie utrwalony układ nakazów, zakazów i preferencji, które mają wspierać rozwój wiedzy uznawanej za empirycznie potwierdzoną i logicznie spójną. Autor wiązał tę strukturę normatywną z instytucjonalnym porządkiem sprzyjającym rozwojowi nauki, podkreślając zarazem napięcia między ideałem naukowej bezstronności a szerszym kontekstem społecznym i politycznym.

Cztery normy Cztery klasyczne normy Mertona bywają streszczane angielskim akronimem CUDO od , co w polskim przybliżeniu odpowiada wspólnotowości wiedzy, uniwersalizmowi, bezinteresowności i zorganizowanemu sceptycyzmowi:

wspólnotowość wiedzy (w tekstach angielskich pierwotnie communism, później często zastępowane terminem communalism lub ujmowane jako communality) oznacza, że wyniki badań powinny być traktowane jako część wspólnego dorobku nauki, a nie wyłącznie prywatna własność ich twórców; uniwersalizm oznacza, że twierdzenia naukowe należy oceniać według bezosobowych kryteriów, niezależnie od pochodzenia, narodowości, pozycji społecznej czy innych cech autora; bezinteresowność zakłada, że działalność naukowa powinna być ukierunkowana na dobro wspólnego przedsięwzięcia poznawczego, a nie na doraźny interes jednostki lub instytucji; zorganizowany sceptycyzm wymaga, by twierdzenia naukowe podlegały systematycznej, krytycznej kontroli przed ich akceptacją, zarówno na poziomie metodologicznym, jak i instytucjonalnym, na przykład w procedurach recenzji naukowej.

Znaczenie w socjologii nauki Normy Mertona odegrały ważną rolę w rozwoju socjologii nauki, ponieważ dostarczyły wpływowego modelu opisującego, jakie warunki społeczne i instytucjonalne mają sprzyjać wiarygodnej produkcji wiedzy. W takim ujęciu normy te nie są po prostu katalogiem indywidualnych cnót uczonych, lecz częścią szerszego porządku instytucjonalnego, który ma premiować otwartość, krytykę i odpowiedzialność badawczą.

Późniejsze rozwinięcia i krytyka W późniejszej literaturze zestaw norm był modyfikowany. Część autorów dodawała do niego oryginalność, tworząc akronim CUDOS od ; w tym wariancie litera S odpowiada więc sceptycyzmowi, a O oznacza oryginalność. Termin communism bywał też zastępowany mniej ideologicznie nacechowanym słowem communalism albo wariantem communality. Badania nad praktyką naukową wskazywały też na istnienie przeciwstawnych tendencji, na przykład presji na zachowywanie wyników w tajemnicy, ocenianie badań przez pryzmat reputacji autorów albo rywalizację o pierwszeństwo i uznanie.

Krytycy zwracali uwagę, że normy Mertona opisują raczej ideał nauki niż wierny obraz codziennej praktyki badawczej. Mimo to pozostają ważnym punktem odniesienia w debatach o wiarygodności badań, autonomii nauki i relacji między etosem akademickim a systemami oceny jakości.

W polskiej refleksji nad szkolnictwem wyższym i polityce naukowej normy Mertona bywają też używane jako punkt odniesienia do oceny skutków parametryzacji, ewaluacji i presji na mierzalną „jakość”. Białecki podkreślał, że jakość badań i nauczania nie zależy wyłącznie od wskaźników oraz zasad finansowania, ponieważ istotną rolę odgrywa również etos nauki regulujący wzory roli badacza i nauczyciela akademickiego.

Współczesna recepcja W nowszej socjologii nauki normy Mertona są często traktowane raczej jako ideał regulatywny niż pełny opis praktyki badawczej. Badanie Melissy S. Anderson i współautorów z 2010 roku, oparte na grupach fokusowych i ogólnokrajowym badaniu naukowców, wskazywało zarazem na trwałość tych norm jako punktu odniesienia oraz na współwystępowanie odpowiadających im kontrnorm; autorzy proponowali też rozszerzenie modelu o normy dotyczące zarządzania, podejmowania decyzji i jakości badań, a w samym zestawie terminologicznym używali określenia communality.

Badania nad etosem nauki we współczesnej Polsce, odwołujące się równocześnie do Mertona i , sugerują z kolei współistnienie kilku orientacji normatywnych, a nie jednego uniwersalnego wzorca. W tym ujęciu wyróżnia się między innymi naukę akademicką, postakademicką i przemysłową. W efekcie mertonowski model nadal służy jako ważny punkt odniesienia w sporach o autonomię nauki, ale częściej opisuje napięcie między etosem nauki akademickiej a realiami nauki postakademickiej niż prosty obraz codziennego życia badawczego.

Z tej perspektywy normy Mertona pełnią dziś często funkcję modelu porównawczego: pozwalają opisywać nie tylko klasyczny etos nauki akademickiej, lecz także przesunięcia ku silniejszej ewaluacji instytucjonalnej, nauce postakademickiej i większej orientacji na użyteczność oraz konkurencję o zasoby.

Zobacz też Filozofia nauki Konsensus naukowy Metoda naukowa Otwarta nauka Socjologia nauki

Przypisy

Bibliografia Robert K. Merton, The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations, University of Chicago Press, Chicago 1973, . John Ziman, Real Science: What It Is, and What It Means, Cambridge University Press, Cambridge 2000, .

Kategoria:Filozofia nauki