Gustaw Gustawowicz Szpet (, , ur. w Kijowie, zm. 16 listopada 1937 w Tomsku w więzieniu NKWD) – rosyjski filozof, historyk, psycholog, historyk sztuki i tłumacz pochodzenia polskiego. Był poliglotą, znał 17 języków.

Życiorys Urodził się w Kijowie, jako nieślubny syn oficera armii austro-węgierskiej i Polki ze zbiedniałej rodziny szlacheckiej. Jego matka, Marcelina Szpet, była Polką wyznania katolickiego. Nie znał swojego ojca. Gustawa usynowił brat matki – Jan Gustaw Bolesław Szpet. Matka sama wychowała syna, zarabiając na życie szyciem i praniem.

W latach 1898–1905 studiował na Wydziałach Fizyczno-Matematycznym i Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego. Będąc studentem, podobnie jak wielu jego współczesnych zainteresował się marksizmem. Za rozpowszechnianie literatury marksistowskiej został czasowo relegowany z uniwersytetu i aresztowany. Wielkie znaczenie dla jego rozwoju filozoficznego miało aktywne uczestnictwo w psychologicznym seminarium profesora Gieorgija Czełpanowa – wybitnego psychologa i filozofa-neokantysty. Szpet, podzielając stanowisko idealizmu filozoficznego, w 1903 roku wystąpił na seminarium z wykładami o przyczynowości u Hume’a.

W 1907 roku Szpet przeniósł się do Moskwy, korzystając z zaproszenia Czełpanowa, który w 1906 roku został profesorem Uniwersytetu Moskiewskiego. Wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim, Wyższych Kursach Kobiecych Gerje, w Ludowym Uniwersytecie Szaniawskiego. Poglądy filozoficzne Szpeta uformowały się podczas jego wyjazdów zagranicznych, przede wszystkim do Getyngi, gdzie w latach 1910–1912 w semestrach letnich słuchał wykładów Edmunda Husserla i miał możliwość obcowania z twórcą fenomenologii. W 1916 roku Szpet obronił na Uniwersytecie Moskiewskim pracę magisterską pt. Historia jako problem logiki. W 1921 roku Szpet przerwał swoją działalność pedagogiczną i objął kierownictwo Instytutu Filozofii Naukowej. W 1922 roku w tym instytucie zostali aresztowani i deportowani uczestniczący w jego pracach Siemion Frank i Iwan Iljin. Nazwisko Szpeta również figurowało na liście deportowanych, ale on, odrzucając emigrację z przyczyn ideowych, zdołał pozostać w ojczyźnie. Szpet nie został marksistą, zachowując swoją niezależną pozycję. Swoją znajomość wielu języków wykorzystał do tłumaczenia dużej liczby prac z filozofii, psychologii, logiki i estetyki.

Po rewolucji październikowej życie stawało się coraz trudniejsze. Początkowo Szpet nie tracił optymizmu i starał się żyć swobodnie. Jeszcze w latach dwudziestych mógł drukować swoje prace, pomimo ostrej krytyki stawiającej mu zarzut idealizmu czy wyobcowanie klasowe. 1929 był rokiem wielkiego przełomu. Władze radzieckie zabroniły Szpetowi zajmowania się jakąkolwiek działalnością ideologiczną. W filozofii radzieckiej został uznany za ideologa kontrrewolucji:

Szpiet został aresztowany w 1935 roku i dwa lata później rozstrzelany w Tomsku. W 1956 roku został pośmiertnie zrehabilitowany. Do tego czasu jego nazwiska nie można było wspominać w oficjalnym obiegu. Dopiero od końca lat 80. zaczęto wznawiać i publikować jego dzieła.

Poglądy filozoficzne Szpet był autorem, który w przełomowym czasie I wojny światowej przyjął program Husserla ukonstytuowania „filozofii jako nauki ścisłej” i zwrócenia jej przeciw „mądrości”. Był najwybitniejszym w Rosji zwolennikiem filozofii fenomenologicznej w okresie międzywojennym. W swojej książce Zjawisko i sens (, Jawlenije i smysł) Szpiet rozwijał koncepcje Husserla i przedstawiał „fenomenologię jako naukę podstawową” (nawiązanie do Husserla), lecz ujmując ją także jako poznawanie istoty (nawiązanie do Pozytywnych zadań filozofii ).

Historia filozofii rosyjskiej w ujęciu Szpeta Szpiet był pierwszym autorem, który napisał szczegółową pracę o historii filozofii rosyjskiej. Ukazał się tylko jej tom pierwszy, a publikacja tomu drugiego została wstrzymana przez władze sowieckie. Zdaniem Łosskiego Szpet miał pogardliwy stosunek do źródeł myśli rosyjskiej. Leonid Stołowicz podkreślał, że książka Szpeta Zarys rozwoju filozofii rosyjskiej () zawierała niesprawiedliwe oceny wielu myślicieli rosyjskich. Według Walickiego, Szpet zubożył obraz rosyjskiej myśli filozoficznej i odmówił jej oryginalności, twierdząc że jedynym oryginalnym nurtem było słowianofilstwo.

Przypisy

Bibliografia po polsku

w językach obcych

В. В. Ванчугов. Очерк развития русской философии // Русская философия. Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. – 2-изд, дораб. и доп.. – М., 2014.

И. М. Чубаров. ШПЕТ ГУСТАВ ГУСТАВОВИЧ // Русская философия. Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. – 2-изд, дораб. и доп.. – М., 2014.

Kategoria:Filozofowie Imperium Rosyjskiego Kategoria:Historycy filozofii rosyjskiej Kategoria:Rosyjscy historycy Kategoria:Rosyjscy historycy sztuki Kategoria:Rosyjscy psycholodzy Kategoria:Rosyjscy tłumacze Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Kijowskiego Kategoria:Więźniowie radzieckich więzień Kategoria:Więźniowie radzieckich łagrów Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Kategoria:Ofiary wielkiej czystki Kategoria:Rosjanie pochodzenia polskiego Kategoria:Polacy w Rosji Kategoria:Ludzie urodzeni w Kijowie Kategoria:Urodzeni w 1879 Kategoria:Zmarli w 1937