mały|Wypadek drogowy z 4 sierpnia 2013 w Uetersen, w którym zginął 55-letni rowerzysta

Wypadek rowerowy – zdarzenie z udziałem co najmniej jednej osoby jadącej rowerem, powodujące śmierć, obrażenia ciała albo szkody materialne.

W polskiej statystyce bezpieczeństwa ruchu drogowego zdarzenia z udziałem rowerzystów ujmowane są przede wszystkim w kategoriach wypadków drogowych i kolizji drogowych, rejestrowanych przez Policję w Systemie Ewidencji Wypadków i Kolizji (SEWiK). Zgodnie z definicją stosowaną w statystyce policyjnej wypadek drogowy jest zdarzeniem drogowym, w wyniku którego była osoba zabita lub ranna, natomiast kolizja drogowa jest zdarzeniem, w którym powstały wyłącznie straty materialne.

W ujęciu statystycznym rejestrowane są zdarzenia, które zaistniały lub miały początek na drodze publicznej, w strefie ruchu albo w strefie zamieszkania, w związku z ruchem przynajmniej jednego pojazdu. Dane policyjne o wypadkach rowerowych nie obejmują więc wszystkich urazów powstałych podczas jazdy rowerem, lecz odnoszą się do zdarzeń drogowych objętych rejestracją policyjną.

Przyczyny i mechanizmy wypadków Na ryzyko wypadku rowerowego wpływają zarówno zachowania uczestników ruchu, jak i cechy otoczenia drogowego. Znaczenie mają między innymi prędkość pojazdów silnikowych, widoczność, organizacja ruchu, stan nawierzchni, obecność parkowania przy jezdni oraz sposób prowadzenia ruchu rowerowego przez skrzyżowania.

Czynniki infrastrukturalne i społeczne Na ryzyko wypadku wpływają cechy infrastruktury rowerowej, stan nawierzchni, widoczność, organizacja ruchu, prędkość pojazdów silnikowych oraz czynniki społeczno-ekonomiczne. Znaczenie mają również skala ruchu rowerowego, udział rowerów ze wspomaganiem elektrycznym oraz różnice między jazdą użytkową, rekreacyjną i sportową.

Według Anny Zielińskiej z Centrum Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego Instytutu Transportu Samochodowego poprawa bezpieczeństwa rowerzystów w Polsce może wiązać się między innymi z rozwojem wydzielonych dróg i pasów rowerowych w miastach oraz z większą obecnością rowerzystów, która zwiększa uwagę innych uczestników ruchu.

W polskim przeglądzie wybranych zagadnień bezpieczeństwa ruchu rowerowego, opartym na literaturze zagranicznej oraz danych o zdarzeniach drogowych w Małopolsce z lat 2007–2014, jako podstawowe czynniki wpływające na powstawanie wypadków rowerzysta–pojazd wskazano przede wszystkim prędkość pojazdów, niedostrzeżenie drugiego uczestnika ruchu, nieprzestrzeganie znaków i sygnałów drogowych oraz nieprawidłowe wykonywanie manewru wyprzedzania. W analizie małopolskiej najczęściej występowały zderzenia boczne spowodowane nieudzieleniem pierwszeństwa przejazdu, a do największej liczby wypadków z rowerzystami dochodziło na prostych odcinkach dróg w obszarze zabudowanym.

Kolizje z innymi pojazdami Do częstych mechanizmów wypadków miejskich należą kolizje z samochodami podczas skręcania w prawo albo w lewo. Dochodzi do nich zwłaszcza wtedy, gdy kierujący pojazdem nie ustępuje pierwszeństwa rowerzyście jadącemu prosto lub nadjeżdżającemu z przeciwka. Rzadsze, ale zwykle poważniejsze w skutkach, są kolizje z samochodami ciężarowymi skręcającymi w prawo, szczególnie gdy rowerzysta jedzie po prawej stronie pojazdu albo po drodze dla rowerów prowadzonej przy jezdni. Do takich wypadków mogą przyczyniać się błędy obserwacji po stronie kierowcy, ograniczona widoczność, przesłonięcie rowerzysty przez zaparkowane pojazdy oraz sposób prowadzenia ruchu rowerowego przez skrzyżowanie.

W obszarach miejskich występują również wypadki z udziałem samochodów osobowych skręcających w prawo albo, rzadziej, w lewo, gdy kierujący samochodem nie ustępuje pierwszeństwa osobie jadącej rowerem prosto albo z przeciwnego kierunku. Wypadki z udziałem samochodów ciężarowych zdarzają się rzadziej, ale ich skutki są zwykle cięższe, zwłaszcza gdy rowerzysta jadący drogą rowerową zostaje potrącony przez pojazd skręcający w prawo. Wśród czynników sprzyjających takim zdarzeniom wskazuje się między innymi brak spojrzenia przez ramię, martwe pole oraz ograniczoną widoczność, na przykład przez zaparkowane pojazdy.

Wypadki w ruchu mieszanym Wypadki w ruchu mieszanym dotyczą sytuacji, w których rowerzysta porusza się po tej samej jezdni lub po tym samym pasie ruchu co pojazdy silnikowe, bez fizycznej separacji ruchu rowerowego. Takie rozwiązanie występuje zwłaszcza na ulicach lokalnych, drogach o niskim natężeniu ruchu, odcinkach bez wydzielonej infrastruktury rowerowej oraz w miejscach przejściowych między drogą rowerową, pasem ruchu dla rowerów i jezdnią.

mały|Oznakowanie typu sharrow na jezdni współdzielonej przez rowerzystów i pojazdy silnikowe

Przegląd literatury dotyczący wpływu infrastruktury transportowej na bezpieczeństwo rowerzystów wskazywał, że drogi główne są bardziej ryzykowne niż drogi lokalne, a rozwiązania przeznaczone dla ruchu rowerowego, takie jak pasy i drogi rowerowe, zwykle wiążą się z mniejszym ryzykiem wypadków i obrażeń niż jazda po jezdni wspólnie z ruchem pojazdów silnikowych. W badaniu kliniczno-kontrolnym z Toronto i Vancouver porównano ryzyko obrażeń rowerzystów na 14 typach tras. Za punkt odniesienia przyjęto ulice główne z parkowaniem przy krawężniku i bez infrastruktury rowerowej; niższe ryzyko stwierdzono między innymi na ulicach głównych bez parkowania oraz na ulicach z pasami ruchu dla rowerów.

W badaniu amsterdamskim porównano fizycznie wydzielone drogi rowerowe, wyznaczone pasy ruchu dla rowerów i ruch mieszany na drogach rozprowadzających z ograniczeniem prędkości do 50 km/h. Po uwzględnieniu liczby kilometrów przejechanych przez rowerzystów i pojazdy silnikowe stwierdzono, że na drogach z wydzielonymi drogami rowerowymi występowało o 50–60% mniej wypadków rowerowych niż na drogach z pasami ruchu dla rowerów. W tym samym badaniu parkowanie przy krawężniku i obecność torowisk tramwajowych wiązały się ze zwiększoną częstością wypadków rowerowych.

Jednym z typowych mechanizmów wypadków i zdarzeń niebezpiecznych w ruchu mieszanym jest wyprzedzanie lub omijanie rowerzysty przez pojazd silnikowy. W badaniu Iana Walkera z 2007 roku, opartym na pomiarach ponad 2200 manewrów wyprzedzania, analizowano wpływ pozycji rowerzysty na jezdni, używania kasku, typu pojazdu i postrzeganej płci rowerzysty na odległość boczną pozostawianą przez kierowców. W badaniu z Baltimore odległości mijania równe lub mniejsze niż trzy stopy często występowały na standardowych pasach ruchu i na pasach oznaczonych znakami typu , natomiast nie odnotowano ich na obserwowanych pasach ruchu dla rowerów.

Na drogach pozamiejskich szczególne znaczenie ma różnica prędkości między rowerzystą a pojazdem wyprzedzającym. Badanie Llorca i in. z 2017 roku, oparte na 2928 manewrach wyprzedzania na dwukierunkowych drogach pozamiejskich, analizowało jednocześnie boczny odstęp i prędkość pojazdu podczas wyprzedzania rowerzysty. W badaniu Rubie, Haworth i Yamamoto z 2023 roku za istotne czynniki wpływające na ocenę wyprzedzania jako niebezpiecznego uznano wąski odstęp boczny, obecność zaparkowanych pojazdów, pojazdy nadjeżdżające z przeciwka oraz wyższą prędkość pojazdu silnikowego.

Do typowych mechanizmów wypadków w ruchu mieszanym należą potrącenia podczas wyprzedzania lub omijania rowerzysty, najechanie na rowerzystę od tyłu, zderzenia boczne przy zmianie toru jazdy, konflikty przy skręcaniu pojazdów silnikowych, zajechanie drogi przez pojazd włączający się do ruchu oraz kolizje związane z parkowaniem przy jezdni, w tym dooring. Szczególne znaczenie mają miejsca, w których rowerzysta musi zmienić pozycję na jezdni, ominąć przeszkodę, zjechać z pasa ruchu dla rowerów albo włączyć się z drogi rowerowej do ruchu ogólnego.

W badaniu Federal Highway Administration porównującym pasy ruchu dla rowerów i szerokie pasy przy krawężniku przeanalizowano nagrania obejmujące prawie 4600 rowerzystów w trzech miastach amerykańskich. Stwierdzono istotne różnice w zachowaniach i konfliktach między tymi typami rozwiązań, w tym częstsze przejazdy pod prąd i jazdę po chodniku w lokalizacjach z szerokim pasem przy krawężniku oraz częstsze wjeżdżanie pojazdów silnikowych na sąsiedni pas podczas wyprzedzania rowerzystów w takich warunkach.

W wytycznych infrastrukturalnych ruch mieszany jest traktowany jako rozwiązanie zależne od prędkości, natężenia ruchu i przekroju drogi. Active Travel England wskazuje, że przy braku separacji i jeździe rowerzystów po jezdni należy unikać pasów ruchu o szerokości od 3,25 do 3,90 m, ponieważ przy takim przekroju kierowcy mogą próbować wyprzedzać rowerzystę mimo braku wystarczającej przestrzeni, co prowadzi do bliskiego mijania. Brytyjskie wytyczne LTN 1/20 wskazują, że techniki uspokojenia ruchu i zarządzania ruchem mogą ograniczać prędkość i natężenie ruchu pojazdów silnikowych, dzięki czemu jazda rowerem w ruchu mieszanym może być mniej niebezpieczna i bardziej komfortowa.

Dooring

Dooring – rodzaj kolizji, w której drzwi samochodu zostają otwarte tak blisko nadjeżdżającego rowerzysty, że nie może on bezpiecznie zahamować ani ominąć przeszkody. Podczas jazdy rowerem po jezdni obok zaparkowanych pojazdów zagrożeniem są przede wszystkim nagle otwarte drzwi kierowcy, a przy drogach rowerowych lub pasach rowerowych prowadzonych przy miejscach postojowych także drzwi pasażera. Dooring dotyczy również innych użytkowników jednośladów, w tym użytkowników hulajnóg elektrycznych, skuterów i motocykli.

Badanie UDV, oparte na własnych danych o wypadkach, wskazało, że w około co czternastym wypadku samochód osobowy–rowerzysta, czyli w około 7% takich zdarzeń, rowerzysta zderzał się z otwieranymi drzwiami samochodu, najczęściej drzwiami kierowcy. Około co piąty taki wypadek kończył się ciężkimi obrażeniami rowerzysty, najczęściej głowy i nóg.

Według tego badania dooring często występuje na ulicach bez odseparowanej infrastruktury rowerowej, takiej jak drogi rowerowe, pasy ruchu dla rowerów albo pasy ochronne, gdzie rowerzyści poruszają się bezpośrednio obok zaparkowanych pojazdów.

Do środków ograniczających ryzyko dooringu należą: prowadzenie ruchu rowerowego w odpowiedniej odległości od zaparkowanych pojazdów, w tym stosowanie pasów separujących między miejscami postojowymi a pasem ruchu dla rowerów; projektowanie pasów ruchu dla rowerów i pasów ochronnych z pasem separującym o szerokości co najmniej 0,50 m, a korzystniej 0,75 m; stosowanie rozwiązań technicznych w pojazdach, które ostrzegają przed nadjeżdżającym rowerzystą albo ograniczają możliwość otwarcia drzwi w chwili jego przejazdu; używanie tzw. Dutch Reach, czyli otwieranie drzwi ręką dalszą od drzwi, co wymusza skręt tułowia i ułatwia spojrzenie przez ramię w kierunku nadjeżdżających użytkowników drogi.

UDV wskazuje, że przy istniejących miejscach postojowych obok pasów ruchu dla rowerów powinien być oznaczany co najmniej 50-centymetrowy pas bezpieczeństwa, a rowerzysta jadący przy zaparkowanych pojazdach powinien zachować odstęp około jednego metra.

Wypadki pojedyncze Znaczną część wypadków rowerowych stanowią wypadki pojedyncze, czyli zdarzenia bez udziału innego pojazdu. Mogą one wynikać z najechania na przeszkodę, utraty równowagi, zbyt wolnej albo zbyt szybkiej jazdy, jazdy pod wpływem alkoholu, błędu hamowania, złego stanu nawierzchni albo awarii technicznej roweru, na przykład niesprawnych hamulców.

W badaniu dotyczącym Umeå w Szwecji wady fizycznej nawierzchni drogi przyczyniały się do niemal połowy pojedynczych wypadków rowerowych. Autorzy wskazywali, że największy potencjał zapobiegania urazom może mieć poprawa zimowego utrzymania, natomiast poprawa jakości nawierzchni i modyfikacja krawężników mogą ograniczać najcięższe obrażenia.