thumb|Mogiła ofiar Spiegelgrund na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu Am Spiegelgrund – specjalny oddział dla dzieci i młodzieży, funkcjonujący w latach 1940–1950 na terenie w Wiedniu; w okresie III Rzeszy jedno z głównych centrów nazistowskiego programu .
Spiegelgrund łączył funkcje zakładu wychowawczego i placówki medycznej, przy czym jego nazwa oraz struktura organizacyjna były w okresie III Rzeszy kilkakrotnie zmieniane. Zasadniczym celem jego działalności była identyfikacja i „eliminacja” dzieci oraz młodzieży z poważnymi wadami wrodzonymi lub zaburzeniami psychicznymi. W wielu przypadkach trafiały tam jednak także dzieci uznane za nieprzystosowane społecznie, zazwyczaj pochodzące z rodzin ubogich lub niepełnych, często żyjących na marginesie społecznym. Dzieci i młodzież umieszczone w Spiegelgrund cierpiały z powodu niedożywienia oraz brutalnego traktowania przez personel. Niektóre padły ofiarą pseudomedycznych eksperymentów. Osoby, które zgodnie z nazistowską eugeniką uznano za „życie niegodne życia” lub niezdolne do funkcjonowania w narodowosocjalistycznej wspólnocie, były mordowane, najczęściej przy użyciu barbituranów.
Liczbę dzieci i młodzieży zamordowanych w Spiegelgrund w latach 1940–1945 szacuje się na co najmniej 789 osób.
Geneza Latem 1939 roku w III Rzeszy podjęto pierwsze kroki w celu uruchomienia programu eksterminacji dzieci obciążonych wadami wrodzonymi lub innymi niepełnosprawnościami. 26 lipca Adolf Hitler zwołał w Kancelarii Rzeszy spotkanie z udziałem piętnastu niemieckich psychiatrów, podczas którego omówiono założenia programu „eutanazji dziecięcej”. Z kolei 18 sierpnia Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy nałożyło na lekarzy, pielęgniarki i położne obowiązek zgłaszania dzieci w wieku do trzech lat, obarczonych nieprecyzyjnie zdefiniowanymi ułomnościami fizycznymi lub psychicznymi.
Zidentyfikowane w ten sposób dzieci kierowano na obserwację do specjalnych oddziałów dziecięcych. Członkowie Komitetu Rzeszy ds. Naukowego Opracowania Ciężkich Chorób Uwarunkowanych Dziedzicznie lub Konstytucjonalnie () mieli następnie – bez osobistego badania lekarskiego – podejmować decyzję o zabiciu dziecka lub pozostawieniu go przy życiu. Ostateczną decyzję zatwierdzał szef Philipp Bouhler lub jego zastępca Viktor Brack.
Pierwszą „specjalną sekcję dla dzieci” () zorganizowano w październiku 1939 roku w Brandenburgu-Görden. Drugą był Am Spiegelgrund w Wiedniu. W ośrodkach tego typu dzieci poddawano obserwacji, przeprowadzano na nich eksperymenty, a znaczną część ostatecznie mordowano. Do 1945 roku utworzono łącznie 37 takich placówek, funkcjonujących przy istniejących zakładach leczniczo-opiekuńczych, klinikach uniwersyteckich lub szpitalach dziecięcych. Jednocześnie zakres „eutanazji dziecięcej” stopniowo rozszerzano, aż objął dzieci i młodzież w wieku do 17 lat.
Lokalizacja, struktura i nazewnictwo thumb|Wejście do pawilonu nr 15 („pawilonu śmierci”) Wiedeński Miejski Zakład Opiekuńczy dla Młodzieży w Spiegelgrund () został utworzony 24 lipca 1940 roku. Znajdował się na terenie Zakładu Leczniczo-Opiekuńczego w Steinhof (, obecnie ), położonego na przedmieściach Wiednia. Placówka ta, utworzona w 1907 roku, była jednym z największych i najnowocześniejszych szpitali psychiatrycznych w Europie. Składała się z 34 pawilonów i zajmowała obszar o powierzchni 142,2 ha.
W czasie, gdy powstawał Spiegelgrund, blisko 3,2 tys. dorosłych pacjentów Steinhofu zostało już wywiezionych i zamordowanych w ramach akcji T4. Umożliwiło to utworzenie w tym miejscu „specjalnej sekcji dla dzieci”.
Spiegelgrund znajdował się w zachodniej części kompleksu szpitalnego. Na jego potrzeby przeznaczono dziewięć dwukondygnacyjnych pawilonów o numerach 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15 i 17. Zakład dysponował 640 łóżkami.
Pawilon nr 17 był miejscem obserwacji dzieci i młodzieży. Pawilon nr 11 przeznaczono dla dzieci, których stan – w ocenie personelu – rokował możliwość zwolnienia z ośrodka („grupa poprawcza”). W pawilonie nr 15 umieszczano małe dzieci i niemowlęta. Pełnił on jednocześnie funkcję „pawilonu śmierci”.
W marcu 1942 roku władze Wiednia uznały zakład za ośrodek pedagogiki leczniczej, zmieniając jego nazwę na Klinikę Pedagogiki Leczniczej miasta Wiednia w Spiegelgrund (). W listopadzie tego samego roku przeprowadzono reorganizację kliniki, dzieląc ją na Wiedeński Miejski Zakład Wychowawczy w Spiegelgrund () oraz Wiedeńską Miejską Klinikę Nerwic Dziecięcych (). Ta druga była przeznaczona „do przyjmowania przypadków Komitetu Rzeszy, a także nieletnich upośledzonych umysłowo i niezdolnych do nauki”. Na jej potrzeby przeznaczono pawilony nr 15 i 17, dysponujące łącznie 220 łóżkami. Mimo formalnego podziału obie instytucje zachowały ścisłe związki organizacyjne i personalne. Matthias Dahl przypuszcza, że częste zmiany nazwy i struktury organizacyjnej ośrodka miały na celu ukrycie jego rzeczywistego przeznaczenia przed opinią publiczną.
Personel thumb|List podpisany przez dyrektora medycznego Spiegelgrund dr do rodziców jednego z zamordowanych dzieci Pod względem formalnym Spiegelgrund podlegał Głównemu Urzędowi Zdrowia w Wiedniu (), na którego czele stał .
W szczytowym okresie personel Spiegelgrund liczył około 90 osób, w tym 4–5 lekarzy.
Pierwszym dyrektorem medycznym Spiegelgrund był . W latach 1931–1936 pracował w Klinice Pedagogiki Leczniczej Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Wiedniu, później zaś pełnił m.in. funkcję dyrektora wiedeńskiego Biura Opieki Społecznej dla Umysłowo Chorych, Psychopatów i Osób Uzależnionych. Jego udział w eksterminacji pacjentów zakładu w Steinhofie był powszechnie znany nie tylko w Wiedniu, lecz także poza granicami III Rzeszy. Wiedeńczycy nadali mu przydomek „seryjnego mordercy ze Steinhofu”. Z kolei we wrześniu 1941 roku brytyjskie lotnictwo zrzuciło nad Wiedniem ulotki, w których określano Jekeliusa mianem „pana i władcy ze strzykawką”. Jego karierę przerwał romans z młodszą siostrą Hitlera, Paulą. Ponieważ Führer nie aprobował ich związku, Jekeliusa skierowano na front wschodni.
Po odwołaniu Jekeliusa obowiązki kierownika medycznego Spiegelgrund pełnili i . W lipcu 1942 roku nowym dyrektorem medycznym został , który pozostał na tym stanowisku do kwietnia 1945 roku. Illing był teoretykiem higieny rasowej, zajmującym się problematyką chorób dziedzicznych. Należał także do grona pierwszych lekarzy w III Rzeszy przeprowadzających „eutanazję” dzieci.
Stanowisko kierownika pedagogicznego i psychologicznego piastował . Po podziale Spiegelgrund w listopadzie 1942 roku objął funkcję dyrektora zakładu wychowawczego dla młodzieży.
Wśród lekarzy zatrudnionych w Spiegelgrund byli także: , oraz Helene Jockl.
Ofiary Kategorie ofiar thumb|, który zdołał przeżyć pobyt w Spiegelgrund (2013) Dostępne źródła archiwalne nie pozwalają precyzyjnie określić liczby dzieci i nastolatków, które w okresie III Rzeszy trafiły do Spiegelgrund. Ustalono jedynie, że między 24 lipca 1940 a 23 lipca 1941 roku, tj. w pierwszym roku funkcjonowania zakładu, skierowano tam 1583 osoby. Z kolei Wiedeńska Miejska Klinika Nerwic Dziecięcych w Spiegelgrund miała w latach 1942–1945 przyjąć 1516 dzieci i młodocianych; brak analogicznych danych za ten okres dla zakładu wychowawczego. Hertwig Czech przypuszcza na tej podstawie, że liczba osób, które w latach 1940–1945 przewinęły się przez Spiegelgrund, sięgnęła kilku tysięcy.
Proceder identyfikacji, oceny i eksterminacji ofiar był ściśle powiązany z publicznym systemem opieki zdrowotnej i społecznej. Dzieci i młodocianych zazwyczaj kierowano do Spiegelgrund z prywatnych i publicznych domów dziecka, zakładów wychowawczych, szpitali oraz placówek . Tylko jedna trzecia trafiła do ośrodka bezpośrednio z domów rodzinnych.
Zachowane dokumenty archiwalne wskazują, że jedną z największych grup przekazano z . Liczyła ona 175 dzieci i nastolatków w wieku od 2,5 do 16 lat; 136 z nich trafiło do Spiegelgrund bezpośrednio z kliniki, a pozostałe – po wcześniejszym pobycie w Steinhofie. Co najmniej 90 ofiar skierowano do Spiegelgrund z wiedeńskiego Punktu Przejmowania Opieki nad Dziećmi (, KÜST) – instytucji powołanej przed wojną w celu niesienia pomocy dzieciom maltretowanym, wykorzystywanym lub sprawiającym problemy wychowawcze. Wiele dzieci wysłano również do Spiegelgrund z Domu Dziecka św. Józefa we Frischau (ob. Břežany) oraz ze Specjalnego Domu Dziecka w Pressbaum. Co najmniej 44 ofiary przekazano z Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Wiedniu, przy czym wiele z nich skierował tam osobiście dyrektor tej placówki, prof. . Ernst Illing zeznał w czasie swojego powojennego procesu, że do Spiegelgrund trafiały również dzieci ze i wiedeńskiej Kliniki Opieki Społecznej. Zachowana dokumentacja medyczna sugeruje, że wiele dzieci trafiło do Spiegelgrund na podstawie zaleceń Hansa Aspergera.
Znaczący wzrost liczby osadzonych odnotowano latem 1943 roku, kiedy do Wiednia trafiły transporty z zakładów opiekuńczych ewakuowanych z miast niemieckich bombardowanych przez aliantów. W transportach tych znalazło się m.in. 300 kobiet i dziewcząt z zakładów Alsterdorf i Langenhorn w Hamburgu, w tym 26 dzieci w wieku od 4 do 13 lat; 150 pacjentów z zakładu św. Józefa w Mönchengladbach, w tym co najmniej 20 nieletnich chłopców; a także pacjenci z zakładu „Niederweidenbacherhof” w Bad Kreuznach. Część dzieci z tych transportów trafiła do Spiegelgrund i została tam zamordowana.
Oficjalnie celem działalności Spiegelgrund była identyfikacja i „eliminacja” dzieci oraz młodocianych obarczonych poważnymi ułomnościami fizycznymi lub psychicznymi. Trafiały tam m.in. dzieci, u których stwierdzono zespół Downa, mózgowe porażenie dziecięce, padaczkę, wodogłowie, uszkodzenia mózgu lub różnego rodzaju zaburzenia psychiczne.
W praktyce kryteria, na podstawie których uśmiercano ofiary, były nieostre i stosowane arbitralnie. Zachowana dokumentacja wskazuje, że 70% ofiar nie miało wyraźnie stwierdzonych niepełnosprawności intelektualnych, a w 10% przypadków nie postawiono żadnej konkretnej diagnozy medycznej. W bardzo wielu przypadkach w Spiegelgrund osadzano, a następnie mordowano dzieci lub młodocianych, których personel uznał arbitralnie za nieprzystosowanych społecznie i „obcych wobec wspólnoty” (). Kierowano tam również dzieci oskarżane o skłonności kryminalne lub włóczęgostwo. Istotną rolę odgrywało kryterium klasowe. Znaczna liczba ofiar wywodziła się bowiem z rodzin ubogich, niepełnych, balansujących na granicy marginesu społecznego. Analiza 207 przypadków wskazuje, że 40% ofiar pochodziło z rodzin „o poważnych problemach”, 60% znajdowało się pod opieką tylko jednego rodzica, a 20% było dziećmi nieślubnymi.
Traktowanie w ośrodku Warunki bytowe w Spiegelgrund były trudne. Pokoje, w których mieszkały dzieci, były nieogrzewane. Na co dzień dzieci nosiły mundurki składające się z krótkich spodni i kurtki. Płaszczy i długich spodni nie wydawano nawet zimą. Wyżywienie, zwłaszcza w ostatnich latach II wojny światowej, było bardzo skąpe. Dzieci stale cierpiały głód. Zdarzało się, że zjadały pastę do zębów lub liście i orzechy znalezione na terenie ośrodka.