mały|Trzej filozofowie: Nikołaj Fiodorow, Władimir Sołowjow i Lew Tołstoj. Rysunek Leonida Pasternaka (1903). Filozofia rosyjska – filozofia uprawiana na terenie Rosji, przez Rosjan, lub w języku rosyjskim. Jako odrębna tradycja filozoficzna w ramach filozofii Zachodu wykazuje silne związki z rosyjską tożsamością narodową.
Charakterystyka Twórcami filozofii rosyjskiej byli nie tylko Rosjanie, lecz również przedstawiciele innych narodów, związanych z Rosją: Grek Michał Triwolis, Chorwat Juraj Križanić, Ukraińcy Hryhorij Skoworoda i Teofan (Prokopowicz), Mołdawianin Antioch Kantemir, Żydzi Michaił Gerszenzon, Lew Szestow, Siemion Frank i in. Filozofia rosyjska powstawała nie tylko na terenie Rosji, ale i za granicą. Liczni filozofowie rosyjscy z różnych powodów, (przeważnie z przyczyn politycznych) udawali się na emigrację: Aleksandr Hercen, Nikołaj Ogariow, Michaił Bakunin, Piotr Ławrow, Nikołaj Bierdiajew, Iwan Iljin, Frank, Siergiej Bułgakow, Gieorgij Plechanow, Włodzimierz Lenin i in. Historiografia filozofii rosyjskiej (jej opis historyczny) jest znacznie młodsza niż sama filozofia i liczy sobie ok. 150 lat.
W toku badań nad dziejami filozofii rosyjskiej wśród historyków filozofii ujawniły się różne stanowiska wobec daty powstania i miejsca filozofii rosyjskiej w historii filozofii światowej. Niektórzy badacze są zdania, że filozofia rosyjska nie miała żadnych cech oryginalnych i była tylko czymś zapożyczonym. Na tym stanowisku stali , Gustaw Szpet i . Autorzy ci, skoncentrowawszy się na filozofii uprawianej profesjonalnie i posługując się sformalizowanymi kryteriami „filozoficzności”, mocno krytycznie podchodzili do rosyjskiej myśli filozoficznej, a w ostatecznej konkluzji odmówił jej wszelkiej oryginalności.
Badacze, którzy uznają samodzielność filozofii rosyjskiej, nie są zgodni w datowaniu jej powstania, co uzależnione jest między innymi od podejścia metodologicznego. Istnieje tzw. „krótka wersja” historii filozofii, tzn. pogląd, że powstanie filozofii rosyjskiej przypada na XVIII w. Tak na przykład Wasilij Zieńkowski w swej książce Historia filozofii rosyjskiej datuje początek filozofii rosyjskiej na XVIII w., ponieważ wcześniej nie było w Rosji samodzielnych dzieł filozoficznych ЧАСТЬ I. НА ПОРОГЕ ФИЛОСОФИИ. ГЛАВА I. ДО ЭПОХИ ПЕТРА ВЕЛИКОГО. Ten pogląd Zieńkowskiego do dziś spotyka się w słownikach filozoficznych. Wwiedienski sądził, że filozofia rosyjska zaczyna się dopiero w 1755 roku, czyli od chwili założenia Uniwersytetu Moskiewskiego. Analogiczne sądy wypowiadał później także Wilhelm Goerdt, gdy pisał, że pierwsze własne wysiłki filozofii rosyjskiej przypadają mniej więcej na połowę XVIII w. Michaił Maslin w ślad za swoim kierownikiem naukowym Szczipanowem uważał, że tradycja filozofii w Rosji sięga średniowiecza. Według Maslina historia filozofii rosyjskiej dzieli się na pięć okresów: okres średniowieczny (XI–XVII w.); Filozofia nowożytna; Filozofia pierwszej połowy XIX w.; Filozofia drugiej połowy XIX w.; Współczesna filozofia rosyjska (XX–początek XXI w.).
Nie mniejsze rozbieżności powstały w różnych interpretacjach swoistości filozofii rosyjskiej. Zieńkowski hołdował poglądowi, że cechą charakterystyczną filozofii rosyjskiej jest "ontologizm" (), oznaczający centralność problematyki ontologicznej i przekonanie o istnieniu rzeczy samej w sobie (niezależnej od poznania)}. W odróżnieniu od Zieńkowskiego, Nikołaj Łosski w swej Historii filozofii rosyjskiej twierdził, że wśród zagadnień filozoficznych, którymi zajmowali się filozofowie rosyjscy, miejsce centralne zajmowała nie ontologia, lecz gnoseologia, czyli zagadnienia dotyczące procesu poznania. Kandydat nauk Anatolij Lebiedienko uważa, że przejawem swoistości filozofii rosyjskiej jest brak myślenia rozumowego, co wyraził Fiodor Tiutczew w słowach "". Filozofia rosyjska przeciwstawia opartej na rozsądku logice metafizykę serca. Analogiczną opinię wyraża Michaił Gromow, który za cechę charakterystyczną filozofii rosyjskiej uznaje emocjonalny sposób filozofowania, w przeciwieństwie do dyskursywnego (rozumowego) formułowania poglądów na świat.
Początki filozofii rosyjskiej mały|Chrzest Kijowian (Kławdij Lebiediew) mały|Archimandryta Gawriił (Woskriesienski), pierwszy historyk filozofii rosyjskiej Już w 1839 roku archimandryta w swej książce Historia filozofii zaproponował datować początek filozofii rosyjskiej na okres chrystianizacji. Gawriił był pierwszym autorem upatrującym początek filozofii rosyjskiej nie w XVIII, lecz w XI–XII wieku. Do tego stanowiska przychyla się wielu współczesnych badaczy, ujmując rozwój filozofii rosyjskiej od momentu przyjęcia chrześcijaństwa na ziemiach Rusi Kijowskiej.
W ciągu wielu wieków ludy słowiańskie prowadziły zaciętą walkę z Hunami, Awarami, Chazarami, Pieczeniegami, Połowcami i innymi stepowymi koczownikami. W wiekach VI–VIII zachodził proces formowania się , która ostatecznie ukształtowała się w wiekach IX–X, w wyniku zjednoczenia wschodniosłowiańskich plemion w jedno staroruskie państwo. Religie ludów starosłowiańskich miały charakter politeistyczny, ludy te wierzyły w świat pozagrobowy, oddawały cześć przodkom i różnym bogom, z których szczególnie wyróżniali się bóg burzy – Perun, bóg Słońca – Dadźbóg, bóg ognia – Swarożyc, bóg witalnych sił przyrody – Jaryło, bóg bydła – Weles i in..
Duże znaczenie dla Rosji miało też oficjalne przyjęcie chrześcijaństwa w X wieku, ponieważ zbliżyło ją do bardziej rozwiniętej , a poprzez nią do . Kościół i klasztory były wówczas ośrodkami kultury duchowej, krzewicielami piśmiennictwa. Fakt przyjęcia przez Ruś chrześcijaństwa z Bizancjum, a nie z Rzymu, miał duże konsekwencje dla swoistości myśli rosyjskiej. Już dawni Rusowie, a następnie i myśliciele rosyjscy orientowali się na wschodniosłowiańskie tradycje, zakorzenione w Bizancjum. Stamtąd przede wszystkim czerpali idee teologiczno-filozoficzne i za ich pośrednictwem otrzymywali wiedzę o filozofii starogreckiej.
W wiekach XI–XII w kazaniach kościelnych oraz w świeckich księgach rękopiśmiennych zaczął się pojawiać termin „filozofia” w sensie umiłowania mądrości. W wiekach XI–XV w Rosji dobrze znane były idee Arystotelesa, Platona, Demokryta, Epikura, Homera, Hippokratesa, dzieła myślicieli bizantyjskich, a także liczne prace filozoficzne średniowiecznych myślicieli Europy zachodniej. W średniowiecznej Rosji, podobnie jak i w średniowiecznej Europie Zachodniej, kultura ukształowana była w dużej mierze pod wpływem religii. Ponieważ filozofia w tym okresie nie wyodrębniła się jeszcze spośród innych gałęzi wiedzy i połączona była z doktryną religijną. Nie ukształtowały się też odrębne gatunki piśmiennictwa filozoficznego, a problemy budowy świata, problemy człowieka oraz jego miejsca w przyrodzie i społeczeństwie, problemy psychologii i moralności roztrząsane były w kronikach, w opowieściach, przepowiedniach, kazaniach i modlitwach, gdzie zagadnienia te przeplatały się z różnego rodzaju wiadomościami historycznymi i występowały w szacie religijnej.
W Powieści dorocznej wiele miejsca zajmuje sprawa kultury pogańskiej, problem krzewienia się i ugruntowania chrześcijaństwa w tym kraju. Bogom pogańskim przeciwstawiony zostaje Bóg chrześcijański jako stwórca wszystkiego, co istnieje. Określone znaczenie filozoficzne posiada List metropolity kijowskiego Nikifora do Władimira Monomacha (XII w.), w którym obok problemów religijnych rozważane są problemy dotyczące człowieka, miejsca, w którym znajduje się dusza, rozumu oraz zmysłów jako źródeł wiedzy ludzkiej. Nikifor I podkreślał z naciskiem konieczność przestrzegania postów, bo ich wymaga prawo moralne.
W wiekach XIII–XIV na Rusi pojawiły się przerobione i uzupełnione bizantyjskie prace filozoficzne – , Pszczoła, i in. Etyczne zasady epoki wyłożone zostały w (1099), w Słowie Daniła Zatocznika (XIII w.) i innych utworach.
W wiekach XIV–XVI w Rosji nadal trwała walka między tendencjami jednoczącymi państwo, które dzięki temu potrafiłoby odeprzeć obce najazdy, a zwolennikami bojarskiego rozdrobnienia feudalnego. Na czołowe miejsce zaczyna się wysuwać Wielkie Księstwo Moskiewskie jako centrum formującego się państwa rosyjskiego. Z początku XVI wieku pochodzi posłanie zakonnika Filoteusza do księcia Wasyla III, w którym w religijnej formie sformułowana została teoria „Moskwy jako Trzeciego Rzymu”. Teoria ta powstała w okresie, kiedy, z jednej strony, Turcy zagarnęli Konstantynopol, kładąc kres imperium bizantyjskiemu, z drugiej zaś zrzucono , a rosyjskie państwo umocniło się i zaczęło odgrywać istotną rolę międzynarodową.
Z potępieniem bojarów i udzielnych księżąt wystąpił w połowie XVI wieku wielki działacz społeczny i nieprzeciętny myśliciel . Bojarstwu przeciwstawiał oddaną władzy państwowej szlachtę i opowiadał się za umocnieniem rosyjskiego scentralizowanego państwa pod wodzą Moskwy. Do grona wybitnych myślicieli XVI wieku należał duchowny , który, podobnie jak Pierieswietow, opowiadał się za jedynowładztwem; uważał, że bojarzy nie są właścicielami zemi, jej właścicielem jest monarcha. Na wiek XV i początek XVI przypada głośny spór między „osiflanami” pod wodzą Józefa Wołockiego i niezachłannymi na czele z Niłem Sorskim i Wassianem Patrikiejewem. Wołocki opowiedział się za silną władzą książęcą, dowodząc wyższości władzy świeckiej (książęcej) nad duchową oraz konieczności podporządkowania udzielnych księżąt w Moskwie wielkiemu księciu moskiewskiemu Wasylowi III. Utrzymywał przy tym, że władza carska pochodzi od Boga.
W wiekach XIV–XVI w Rosji zaczynają szerzyć się liczne religijne herezje wolnomyślicielstwo wymierzone przeciw oficjalnej religii. Głównymi przedstawicielami wolnomyślicielstwa w Rosji w wiekach XIV–XV byli strigolnicy. W końcu XV i na początku XVI wieku w Moskwie istniało kółko heretyckie . W XVI wieku idee heretyckie głosili i Fieodosij Kosoj.
XVII wiek to okres profesjonalizacji filozofii w Rosji i jej przekształcenia w szczególną formę świadomości społecznej. Rozpoczyna się też instytucjonalna edukacja filozoficzna w związku z utworzeniem Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (1631) i , powolanej z inicjatywy Symeona Połockiego w Moskwie w 1687 roku. Znany pisarz i myśliciel Symeon Połocki postulował wprowadzenie „dobrego” ustawodawstwa i walczył o „dobrą” władzę, potępiał tyranów i ciemnotę. W Winnicy wielu kwiatów dawał on rady kupcom, mnichom, monarchom; głosił miłość do poddanych, trzeźwość w sądach, skromność w postępowaniu, sławił oświatę, przyjaźń i pracowitość. Połocki uważał, że świat materialny i duchowy został stworzony przez Boga.
I w Kijowie, i w Moskwie filozofię wykładano w duchu scholastycznym, opierając się na autorytecie Arystotelesa, preparowanego w duchu teologii chrześcijańskiej. Filozofia scholastyczna na Rusi, podobnie jak i w Europie Zachodniej, była jeszcze podporządkowana teologii i z jej pozycji ujmowała i krytykowała zarówno antycznych myślicieli, jak i współczesnych, na przykład Kartezjusza. Pojawiają się takie traktaty, jak Wielka i prawdziwa nauka , komentarz do utworu scholastyka Rajmunda Lulla Ars generalis ultima. Komentarz Andrzeja Biełobockiego był oryginalnym dziełem filozoficznym. Biełobocki uważał, że świat został stworzony przez Boga i rządzi nim boska Opatrzność.
W XVII wieku w Rosji zaczął się rozpowszechniać heliocentryczna teoria Kopernika. Pierwszym jej zwolennikiem był . Przeniknięcie do Rosji heliocentrycznej teorii Kopernika miało olbrzymie znaczenie dla rozwoju opartej na nauce filozofii przyrody.