Wendy Laurel Freedman (ur. 17 lipca 1957 w Toronto) – kanadyjsko-amerykańska astronomka obserwacyjna i kosmolożka, profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. Zajmuje się pomiarami skali odległości we Wszechświecie, galaktykami i wyznaczaniem stałej Hubble’a. Była współliderką programu Hubble Space Telescope Key Project, który w 2001 roku doprowadził do wyznaczenia stałej Hubble’a z niepewnością rzędu 10%. Kierowała Carnegie Observatories, była założycielską przewodniczącą rady projektu Gigantycznego Teleskopu Magellana i otrzymała m.in. Nagrodę Grubera w dziedzinie kosmologii, National Medal of Science za 2024 rok oraz Benjamin Franklin Medal in Physics. W XXI wieku jej zespół opracował niezależne kalibracje skali odległości oparte na (TRGB) i gwiazdach gałęzi asymptotycznej w paśmie J (JAGB); prace te są jednym z głównych wkładów w toczącą się debatę nad tzw. napięciem stałej Hubble’a, czyli rozbieżnością między lokalnymi pomiarami tempa ekspansji Wszechświata a wynikami opartymi na mikrofalowym promieniowaniu tła.

Życiorys i kariera Freedman urodziła się i dorastała w Toronto. Studiowała na Uniwersytecie w Toronto, gdzie w 1979 uzyskała stopień bachelor of science, w 1980 master of science, a w 1984 doktorat z astronomii i astrofizyki. Jej mężem jest astronom Barry F. Madore, również absolwent Uniwersytetu w Toronto. W 1984 dołączyła do Carnegie Observatories w Pasadenie jako stażystka podoktorska, a trzy lata później — jako pierwsza kobieta — weszła do stałego personelu naukowego tej instytucji. W latach 2003–2014 kierowała Carnegie Observatories jako dyrektorka (Crawford H. Greenewalt Director), po czym w 2014 przeniosła się na Uniwersytet Chicagowski, gdzie objęła profesurę astronomii i astrofizyki jako John and Marion Sullivan University Professor.

Jej badania dotyczą pozagalaktycznej skali odległości, obserwacji cefeid i czerwonych olbrzymów oraz kalibracji świec standardowych wykorzystywanych w kosmologii obserwacyjnej. Freedman kierowała dużymi zespołami obserwacyjnymi korzystającymi z teleskopów naziemnych i kosmicznych, w tym z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a.

Hubble Space Telescope Key Project Do najważniejszych przedsięwzięć naukowych Freedman należał program Hubble Space Telescope Key Project on the Extragalactic Distance Scale. Celem projektu było zmniejszenie niepewności pomiaru stałej Hubble’a przez obserwacje cefeid w pobliskich galaktykach i kalibrację kilku metod wyznaczania odległości pozagalaktycznych. W ramach programu zespół wyznaczył odległości do 24 galaktyk za pomocą cefeid i porównał pięć niezależnych metod kalibracji skali odległości. Końcowa publikacja projektu z 2001 roku podała wartość stałej Hubble’a około 72 km·s−1·Mpc−1, z niepewnością rzędu 10%, co rozwiązało wcześniejszy spór, w którym konkurujące szkoły pomiarowe podawały wartości różniące się o czynnik dwa. Wynik Key Project jest szeroko cytowany w późniejszych pracach nad skalą odległości kosmicznych i porównaniach z wartościami stałej Hubble’a wynikającymi z pomiarów mikrofalowego promieniowania tła.

Wcześniej, w 1994 roku, zespół kierowany przez Freedman oszacował stałą Hubble’a na 80 ± 17 km·s−1·Mpc−1 na podstawie wykonanych Kosmicznym Teleskopem Hubble’a obserwacji cefeid w gromadzie galaktyk w Pannie. Odpowiadało to wiekowi Wszechświata około 8 mld lat. Wynik ten, zestawiony z ogłoszonymi niedługo potem szacunkami wieku najstarszych gwiazd w gromadach kulistych sięgającymi 16 mld lat, wywołał gwałtowny spór o tak zwany paradoks wieku. Jerzy Kowalski-Glikman pisał w 1998 roku, że paradoks jest bliski rozwiązania, bo obie strony musiały skorygować swoje oceny, uznając gwiazdy za młodsze, a Wszechświat za starszy, niż sądzono.

Projekt miał znaczenie nie tylko jako pojedynczy pomiar, lecz także jako uporządkowanie całej drabiny odległości kosmicznych. Połączył obserwacje cefeid, supernowych typu Ia, związek Tully’ego-Fishera, i inne wskaźniki odległości w spójnym programie obserwacyjnym. W późniejszym przeglądzie Freedman i Barry F. Madore przedstawiali stałą Hubble’a jako parametr zależny od całej hierarchii kalibratorów odległości, dlatego rezultat Key Project był częścią dłuższego programu kontroli skali odległości i jej niepewności systematycznych.

Stała Hubble’a i napięcie w jej pomiarach W XXI wieku Freedman uczestniczyła w pracach nad niezależnymi metodami pomiaru stałej Hubble’a, zwłaszcza w programie Carnegie-Chicago Hubble Program, rozwijającym kalibracje w podczerwieni i inne elementy niezależnej skali odległości. Zespół ten wykorzystywał (TRGB) jako alternatywny kalibrator odległości, mniej podatny na niektóre niepewności systematyczne skali odległości opartej na cefeidach.

Te badania są częścią szerszej rozbieżności obserwacyjnej określanej jako napięcie stałej Hubble’a: pomiary lokalne tempa ekspansji Wszechświata dają wartości wyższe niż wnioski z modelu kosmologicznego dopasowanego do danych mikrofalowego promieniowania tła. Freedman podkreślała potrzebę kontroli niepewności systematycznych przed interpretowaniem rozbieżności jako przesłanki za fizyką wykraczającą poza standardowy model kosmologiczny ΛCDM. W przeglądzie z 2021 roku argumentowała, że wyniki oparte na TRGB nie wymagają jeszcze odchodzenia od modelu ΛCDM, ale rozstrzygnięcie sporu wymaga dalszych niezależnych kalibracji. W pracy zespołu Freedman z 2025 roku, opartej na danych z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a i Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba, wartości stałej Hubble’a uzyskane niezależnie metodami TRGB i JAGB okazały się – według autorów pracy – zgodne między sobą i, w granicach niepewności, ze standardowym modelem ΛCDM. W niezależnych omówieniach debaty zespół Freedman jest opisywany jako jedna z głównych grup prowadzących pomiary sprawdzające, czy rozbieżność wynika z niedoszacowanych niepewności systematycznych, czy z fizyki poza modelem standardowym.

Kierowanie projektami obserwacyjnymi Freedman zainicjowała projekt Gigantycznego Teleskopu Magellana (GMT) i w latach 2003–2015 była założycielską przewodniczącą jego rady dyrektorów. GMT jest projektem 25-metrowego teleskopu optycznego i podczerwonego nowej generacji, budowanego w Obserwatorium Las Campanas w chilijskich Andach. W Carnegie Observatories Freedman kierowała instytucją o długiej tradycji badań nad strukturą Galaktyki, skalą odległości i ewolucją galaktyk; jej własne badania obserwacyjne dotyczyły zwłaszcza kalibracji świec standardowych i pozagalaktycznej skali odległości.

Wyróżnienia Freedman należy do National Academy of Sciences, Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk i Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego, jest członkinią () Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego i Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego, a w 2023 została wybrana do Royal Society. W 2002 otrzymała Magellanic Premium Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego za wkład Key Project w wyznaczenie odległości do 18 pobliskich galaktyk za pomocą Kosmicznego Teleskopu Hubble’a (ostateczna publikacja programu w 2001 roku objęła wyniki dla 24 galaktyk z cefeidami). W 2009, wspólnie z Robertem Kennicuttem i Jeremym Mouldem, otrzymała Nagrodę Grubera w dziedzinie kosmologii za pomiar stałej Hubble’a w ramach projektu HST Key Project. W 2016 otrzymała Dannie Heineman Prize for Astrophysics za wkład w obserwacyjne pomiary cefeid i poprawę dokładności kosmicznej skali odległości.

W 2024 Uniwersytet Katolicki w Lowanium przyznał jej Georges Lemaître International Prize za badania nad precyzyjnym pomiarem stałej Hubble’a-Lemaître’a, a czasopismo Nature włączyło ją do listy Nature’s 10, wyróżniającej osoby związane z najważniejszymi wydarzeniami naukowymi 2024 roku. W styczniu 2025 otrzymała National Medal of Science przyznany za rok 2024, a w 2025 znalazła się na liście TIME100 magazynu Time.

W 2026 została laureatką Benjamin Franklin Medal in Physics za badania nad precyzyjnymi pomiarami tempa ekspansji Wszechświata i rozwijanie kolejnych generacji tych pomiarów. W tym samym roku Clark University przyznał jej honorowy stopień Doctor of Science. Jej imieniem nazwano planetoidę (107638) Wendyfreedman.

Wybrane publikacje

Zobacz też stała Hubble’a drabina odległości kosmicznych Kosmiczny Teleskop Hubble’a mikrofalowe promieniowanie tła

Przypisy

Linki zewnętrzne Strona Wendy Freedman na University of Chicago

Kategoria:Amerykańscy astronomowie Kategoria:Amerykańscy kosmolodzy Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu w Toronto Kategoria:Członkowie Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk Kategoria:Członkowie National Academy of Sciences Kategoria:Członkowie Royal Society Kategoria:Kanadyjscy astronomowie Kategoria:Laureaci Dannie Heineman Prize for Astrophysics Kategoria:Laureaci National Medal of Science Kategoria:Laureaci Petrie Prize Lecture Kategoria:Urodzeni w 1957