Kampania birmańska – długotrwała kampania wojenna stoczona w brytyjskiej kolonii Birmy i na pograniczu Indii w latach 1941–1945, będąca częścią pacyficzno-dalekowschodniego teatru działań wojennych II wojny światowej.

Brały w niej udział przede wszystkim siły aliantów (głównie Imperium brytyjskiego i Republiki Chińskiej, wspierane przez Stany Zjednoczone) przeciwko siłom inwazyjnym Cesarstwa Japonii. Cesarska Armia Japońska była wspierana przez tajską Armię Phayap, a także dwa kolaborujące ruchy niepodległościowe i armie: Państwo Birma i Tymczasowy Rząd Wolnych Indii. Na podbitych terenach utworzono nominalnie niepodległe państwa marionetkowe, a niektóre terytoria zostały zaanektowane przez Tajlandię. W latach 1942 i 1943 wielonarodowe siły alianckie w Indiach Brytyjskich przeprowadziły kilka nieudanych ofensyw w celu odzyskania utraconych terytoriów. Walki nasiliły się w 1944 roku, a siły Imperium Brytyjskiego osiągnęły szczytową liczebność około miliona żołnierzy. Wojska te pochodziły głównie z Indii Brytyjskich, z siłami armii brytyjskiej (odpowiadającymi ośmiu regularnym dywizjom piechoty i sześciu pułkom pancernym), 100 000 żołnierzy kolonialnych z Afryki Wschodniej i Zachodniej oraz mniejszymi siłami lądowymi i powietrznymi z kilku innych dominiów i kolonii. Te dodatkowe siły umożliwiły aliantom odzyskanie Birmy z rąk japońskich w 1945 roku.

Kampania miała wiele istotnych cech. Charakterystyka geograficzna regionu sprawiła, że pogoda, choroby tropikalne i ukształtowanie terenu miały istotny wpływ na przebieg operacji. Brak infrastruktury transportowej wymuszał położenie nacisku na inżynierii wojskowej i transporcie lotniczym w celu przemieszczania i zaopatrywania żołnierzy oraz ewakuacji rannych. Kampania była również złożona politycznie, ponieważ Brytyjczycy, Amerykanie i Chińczycy mieli różne priorytety strategiczne. Była to również jedyna kampania lądowa zachodnich aliantów na teatrze pacyficzno-dalekowschodnim, która trwała nieprzerwanie od początku działań wojennych aż do ich zakończenia. Wynikało to z jej rozmieszczenia geograficznego. Rozciągając się od Azji Południowo-Wschodniej po Indie, obszar kampanii obejmował niektóre ziemie utracone przez Brytyjczyków na początku wojny, ale także obszary Indii, na których japoński marsz został ostatecznie zatrzymany. Klimat regionu jest zdominowany przez sezonowe deszcze monsunowe, które umożliwiały skuteczne prowadzenie działań jedynie przez nieco ponad połowę każdego roku. To, w połączeniu z innymi czynnikami, takimi jak głód i niepokoje społeczne w Indiach Brytyjskich oraz priorytet nadany przez aliantów pokonaniu nazistowskich Niemiec, wydłużyło kampanię i podzieliło ją na cztery fazy: inwazję japońską, która doprowadziła do wyparcia wojsk brytyjskich, indyjskich i chińskich w 1942 roku; nieudane próby ofensywy aliantów na Birmę od końca 1942 do początku 1944 roku; japońską inwazję na Indie w 1944 roku, ostatecznie zatrzymaną po bitwach o Imphal i Kohimę; i wreszcie udaną kontrofensywę aliantów, która wyzwoliła Birmę od końca 1944 do połowy 1945 roku.

Na kampanię silnie wpłynęła również atmosfera polityczna w regionach Azji Południowo-Wschodniej okupowanych przez Japonię, realizującą panazjatycką politykę „Strefy Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej”. Doprowadziło to do sponsorowanej przez Japonię rewolucji podczas początkowych etapów inwazji i powstania Państwa Birma, którego Birmańska Armia Narodowa stanęła na czele pierwszych ataków na ten kraj. Tymczasowy Rząd Wolnych Indii, wraz ze swoją Indyjską Armią Narodową, walczył pod wodzą Japonii, zwłaszcza podczas operacji U-Gō w 1944 roku. INA wcześniej współpracowała z nazistowskimi Niemcami. Dominująca postawa japońskiego dowódcy armii okupacyjnej stacjonującej w kraju ostatecznie skazała na niepowodzenie ideę Strefy Wspólnego Dobrobytu, prowadząc do zaniku nadziei miejscowych na prawdziwą niepodległość i buntu Birmańskiej Armii Narodowej w 1945 roku.

Po stronie aliantów stosunki polityczne były mieszane przez większość wojny. Na chińsko-birmańsko-indyjskim teatrze działań wojennych działał wyszkolony przez Amerykanów chiński Oddział X, co zacieśniło współpracę między oboma krajami, ale sprzeczne strategie zaproponowane przez gen. Josepha Stilwella i chińskiego generalissimusa Czang Kaj-szeka doprowadziły ostatecznie do usunięcia Stilwella ze stanowiska amerykańskiego dowódcy tego teatru działań wojennych. Z drugiej strony, stosunki chińsko-indyjskie były pozytywne dzięki wspólnej Drodze Birmańskiej, zbudowanej w celu dotarcia do chińskiego Oddziału Y i zaopatrywania chińskiego wysiłku wojennego przeciwko japońskiej agresji w Chinach, a także dzięki misjom nad niezwykle niebezpiecznym mostem powietrznym nad Himalajami, zwanym „Garbem” ().

Kampania ta miała także ogromny wpływ na dążenia niepodległościowe Birmy i Indii w latach powojennych.

Japoński podbój Birmy

Japońskie cele w Birmie początkowo ograniczały się do zdobycia Rangunu, stolicy kraju i głównego portu morskiego. Zamknęłoby to lądową linię zaopatrzeniową do Chin i zapewniło strategiczny bastion do obrony japońskich zdobyczy w Malajach Brytyjskich i Holenderskich Indiach Wschodnich. Japońska 15 Armia pod dowództwem gen. por. , początkowo składająca się z zaledwie dwóch małych dywizji piechoty, wkroczyła do północnej Tajlandii (która podpisała traktat o przyjaźni z Japonią) i w styczniu 1942 roku rozpoczęły atak przez porośnięte dżunglą pasma górskie w południowej birmańskiej prowincji Tenasserim (obecnie region Tanintharyi).

W obliczu japońskich postępów ogromna liczba Hindusów, Anglo-Hindusów i Anglo-Birmańczyków uciekła z Birmy – jesienią 1942 roku było ich ok. 600 000. Prawdopodobnie 80 000 z tych, którzy uciekli, zmarło z głodu, wycieńczenia i chorób. Niektóre z najgorszych masakr w Birmie podczas II wojny światowej zostały dokonane nie przez Japończyków, ale przez birmańskie gangi powiązane z Birmańską Armią Narodową.

Japończycy z powodzeniem zaatakowali przez przełęcz Kawkareik i zdobyli port Moulmein u ujścia rzeki Salween, po pokonaniu silnego oporu. Następnie posuwali się na północ, oskrzydlając kolejne brytyjskie pozycje obronne. Oddziały indyjskiej 17 Dywizji Piechoty próbowały wycofać się przez rzekę Sittaung, ale japońskie oddziały dotarły do kluczowego mostu przed nimi. 22 lutego most został zburzony, aby zapobiec jego zdobyciu.

Utrata dwóch brygad indyjskiej 17 Dywizji Piechoty uniemożliwiła obronę Rangunu. Gen. Archibald Wavell, głównodowodzący sił amerykańsko-brytyjsko-holendersko-australijskich, nakazał jednak utrzymanie miasta, spodziewając się znacznych posiłków z Bliskiego Wschodu. Chociaż przybyły niektóre jednostki, kontrataki zakończyły się niepowodzeniem, a nowy dowódca Armii Birmy (gen. Harold Alexander) nakazał ewakuację miasta 7 marca po zniszczeniu portu i rafinerii. Resztki Armii Birmy przedarły się na północ, ledwo unikając okrążenia.

Na wschodnim odcinku frontu, w bitwie o drogę Junnan-Birma, chińska 200 Dywizja przez pewien czas powstrzymywała Japończyków w okolicach Taungnguu, ale po jej upadku droga otworzyła się dla zmotoryzowanych oddziałów japońskiej 56 Dywizji, które rozbiły chińską 6 Armię na wschodzie, w stanie Karenni, i pomaszerowały na północ przez stan Szan, by zdobyć Lasho, oskrzydlając alianckie linie obronne i odcinając chińskie armie od Junnanu. Po faktycznym załamaniu się całej linii obronnej, aliantom nie pozostało nic poza odwrotem do Indii lub Junnanu.

Japońskie natarcie na granicę z Indiami Po upadku Rangunu w marcu 1942 roku alianci podjęli próbę zajęcia pozycji na północy kraju (w Górnej Birmie), wzmocnieni przez Chińskie Siły Ekspedycyjne. Japończycy zostali również wzmocnieni przez dwie dywizje udostępnione po zdobyciu Singapuru, które pokonały zarówno nowo zorganizowany Korpus Birmański, jak i siły chińskie. Alianci zmagali się również z rosnącą liczbą birmańskich powstańców, a administracja cywilna na terenach, które nadal kontrolowali, załamała się. Odcięci od niemal wszystkich źródeł zaopatrzenia, dowódcy alianccy podjęli decyzję o ewakuacji swoich sił z Birmy. 16 kwietnia 7000 brytyjskich żołnierzy w Birmie zostało okrążonych przez japońską 33 Dywizję w bitwie pod Yenangyaung, lecz zostali uratowani przez chińską 38 Dywizję.

Odwrót odbywał się w bardzo trudnych warunkach. Głodujący uchodźcy, zdezorganizowani maruderzy oraz ranni i chorzy blokowali prymitywne drogi i szlaki prowadzące do Indii. Korpusowi Birmańskiemu udało się dotrzeć do Imphalu w Manipurze tuż przed nadejściem monsunu w maju 1942 roku, tracąc większość sprzętu i środków transportu. Tam znaleźli się na otwartej przestrzeni, w ulewnych deszczach, w skrajnie niesprzyjających warunkach. Wojsko i władze cywilne w Indiach bardzo powoli reagowały na potrzeby żołnierzy i cywilnych uchodźców, co doprowadziło do kryzysu humanitarnego.

Z powodu braku komunikacji, gdy Brytyjczycy wycofywali się z Birmy, prawie nikt z Chińczyków nie wiedział o tym odwrocie. Zdając sobie sprawę, że nie mogą wygrać bez brytyjskiego wsparcia, część Oddziału X Czang Kaj-szeka dokonała pospiesznego i chaotycznego odwrotu do Indii, gdzie została oddana pod dowództwo amerykańskiego generała Josepha Stilwella. Po powrocie do zdrowia Chińczycy zostali ponownie wyposażeni i przeszkoleni przez amerykańskich instruktorów. Reszta chińskich żołnierzy próbowała powrócić do Junnanu przez rozległe górskie lasy, co najmniej połowa z nich zginęła.

Wkroczenie armii tajskiej do Birmy Zgodnie z sojuszem wojskowym Tajlandii z Japonią podpisanym 21 grudnia 1941 roku, 21 marca Tajowie i Japończycy uzgodnili, że stany Karenni i Szan miały znaleźć się pod kontrolą Tajlandii. Pozostała część Birmy miała znaleźć się pod kontrolą Japonii.

Wiodące oddziały tajskiej Armii Phayap pod dowództwem gen. J. R. Seriroengrita przekroczyły granicę ze stanem Szan 10 maja 1942 roku. Trzy tajskie dywizje piechoty i jedna dywizja kawalerii, prowadzone przez pancerne grupy rozpoznawcze i wspierane przez Królewskie Tajskie Siły Powietrzne, zaatakowały wycofujące się siły chińskiej 93 Dywizji. Kengtung, główny cel, został zdobyty 27 maja. 12 lipca gen. Phin Choonhavan, który później w wojnie został tajskim gubernatorem wojskowym okupowanego stanu Szan, nakazał 3 Dywizji Armii Phayap z południowej części stanu Szan zajęcie stanu Karenni i wyparcie chińskiej 55 Dywizji z Lwaingkaw.

Chińskie wojska nie mogły się wycofać, ponieważ drogi do Junnanu były kontrolowane przez siły Osi, a wielu chińskich żołnierzy zostało schwytanych. Tajowie utrzymali kontrolę nad stanem Szan do końca wojny. Ich wojska cierpiały z powodu niedoborów zaopatrzenia i chorób, ale nie były atakowane przez aliantów.

Niepowodzenia aliantów (1942–1943) thumb|left|Wojska indyjskie przerzucają amunicję w błocie na drodze do Tamu, 1943 rok thumb|Japońscy żołnierze przy posągu Buddy Shwethalyaung w Pegu Japończycy nie wznowili ofensywy po zakończeniu pory munsunowej. Utworzyli nominalnie niezależny rząd birmański pod wodzą Ba Mawa i zreorganizowali Armię Niepodległości Birmy, przekształcając ją w Narodową Armię Birmy pod dowództwem gen. Aung Sana. W praktyce zarówno rząd, jak i armia birmańska podlegały ścisłej kontroli władz japońskich.

Po stronie aliantów działania w Birmie w pozostałej części 1942 roku i w 1943 roku były studium militarnej bezradności. Brytyjczycy byli w stanie przeprowadzić w tym czasie tylko trzy aktywne operacje, a jednoczesne skuteczne ofensywy zarówno na Bliskim, jak i Dalekim Wschodzie okazały się niemożliwe z powodu braku zasobów. Bliski Wschód był priorytetem z uwagi na większą bliskość do Wielkiej Brytanii i amerykańską politykę Europe First („Najpierw Europa”).