Kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Jezusa w Stojanowie – rzymskokatolicki kościół parafialny w Stojanowie, zaprojektowany przez architekta lwowskiego Michała Kowalczuka w 1896 roku, zbudowany w latach 1896–1899 w stanie surowym, a ukończony w 1905 roku.

Historia Drewniane kościoły Początki parafii w Stojanowie nie są do końca jasne. Powszechnie za datę jej erekcji przyjmuje się 15 lipca 1624, kiedy Wojciech Kadłubski i Anna z Chołojowskich wystawili akt fundacyjny, jednak czasem twierdzi się, że była to powtórna erekcja. Od początku swojego powstania parafia w Stojanowie znajdowała się w diecezji chełmskiej, następnie przez krótki okres (1782-1787) włączono ją do diecezji przemyskiej, a następnie do archidiecezji lwowskiej. Do parafii w XIX i XX wieku należały kaplice publiczne w Byszowie i w TetewczycachA. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Wojciecha w Stojanowie, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 744–746..

Pierwszy kościół do Stojanowie konsekrowano 13 grudnia 1626 pod wezwaniem św. Wojciecha Biskupa i Męczennika oraz św. Anny, ale już 50 lat później, w 1672 roku określono jego stan jako w ruinie. Zbudowano więc nowy, także drewniany w 1707 roku, z fundacji stolnika buskiego Jana Kadłubskiego, wnuka pierwszego fundatora. Gruntownie wyremontowano go w 1741 roku, kiedy wykonano nowe podwaliny i szalowanie deskami. Niestety, świątynia spłonęła w pożarze 26 września 1753, pozostałości rozebrano, a na placu po kościele wzniesiono tymczasową kaplicę poświęconą w marcu 1754 roku. Dwa lata później, w 1756 roku Wojciech Rzyszczewski ufundował nowy, większy od poprzedniego kościół w Stojanowie. Z biegiem czasu zaczął podupadać, a w 1821 roku został określony jako w bardzo złym stanie i grożący zawaleniem. Sytuacja była na tyle zła, że wizytujący Stojanów arcybiskup Andrzej Alojzy Ankwicz zaleciał budowę murowanej świątyni. Przed 1840 rokiem przeprowadzono niezbędne naprawy, bo określono go wtedy jako dobrze utrzymanego. W kolejnych wizytacjach prowadzonych przez dziekana dekanatu buskiego pisano, że świątynia pozostawała w dobrym stanie technicznymA. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Wojciecha w Stojanowie, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 747–752..

Murowany kościół mały|Kościół parafialny w Stojanowie, stan przed 1939 r. W 1895 roku nastąpiła zmiana na stanowisku proboszcza w Stojanowie, a nowy włodarz ks. Błażej Janor rozpoczął starania o budowę murowanego kościoła. Budowę rozpoczęto w 1896 roku a ukończono w stanie surowym w 1899. Pełnemu wykończeniu przeszkodził brak dalszym funduszy. Wieżę w fasadzie ukończono w r. 1901, o czym zaświadczała wmurowana w nią tabliczka. Kościół został wykończony i konsekrowany przez arcybiskupa Józefa Bilczewskiego w 1905 roku. Kościół został uszkodzony podczas I wojny światowej, a prace naprawcze w większości ukończono do 1921 roku. W latach 30. XX wieku trwało wyposażanie kościoła w niezbędne sprzęty (m.in. kupiono ambonę w 1937 roku). W marcu 1939 roku na wyposażeniu znajdowały się trzy ołtarze, ale dwa boczne były prowizoryczne, neogotycka ambona i organy. Podczas II wojny światowej kościół w Stojanowie został ograbiony, o czym informuje notatka z 1944 roku. Po 1945 roku kościół zamknięto, a budynek użytkowano jako magazyn, w latach 90. XX wieku został przekazany grekokatolikom, jednak w 2000 roku został ostatecznie zwrócony wspólnocie rzymskokatolickiej. Od tego czasu jest sukcesywnie remontowanyA. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Wojciecha w Stojanowie, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 752–756; A. Dworzak, Grupa neogotyckich kościołów projektu Michała Kowalczuka na terenie dawnego województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, „Modus. Prace z historii sztuki / Art History Journal”, 24, 2024, s. 151–154.. W latach 2013–2014 z funduszy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego przeprowadzono remont dachuhttp://www.mkidn.gov.pl/media/po2014/decyzje/20140528Lista_odwolan_2014_2.pdf.. Dalsze prace remontowo-konserwatorskie przy dachu zostały sfinansowane przez ministerstwo w 2018 rokuhttp://www.mkidn.gov.pl/media/po2018/dokumenty/20180411_ODKzG_wyniki_naboru_2018_1.pdf.. Obecnie świątynia zachowana jest w bardzo dobrym stanie.

Architektura Kościół usytuowany w południowej części wsi, przy głównej drodze, z prezbiterium zwróconym na zachód. Murowany z cegły, na rzucie krzyża łacińskiego, jednonawowy, dwuprzęsłowy, z szerokim transeptem i krótkim, jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym trójbocznie, flankowanym wielobocznymi w rzucie aneksami skarbca i zakrystii. W fasadzie kwadratowa wieża. Elewacje opięte uskokowymi przyporami, z dekoracyjnymi płycinami w górnej partii, całość z wyróżnionym w kształtkach ceglanych cokołem, otwory okienne w głębokich rozglifieniach. Bogato dekorowane fryzami arkadkowymi i plecionkami z kształtek ceglanych. Do fasady dostawiona masywna, trójkondygnacyjna wieża, w dwóch pierwszych kondygnacjach czworoboczna, w trzeciej ośmioboczna ujęta z czterech stron trójkątnymi, schodkowymi szczytami. Elewacje boczne obiega ciągły fryz geometryczny, na wysokości 2/3 połączony z obramieniami górnej partii okien dekorowanych prostokątnymi płycinami. Ściany ramion transeptu, zakrystii, skarbca dodatkowo dekorowane motywami geometrycznych rozetek. Zamknięcia ramion transeptu zwieńczone trójkątnymi, schodkowymi szczytami ze sterczynami, wypełnionymi ślepymi blendami i dwoma wąskimi okienkami. Na hełmie wieży w fasadzie metalowa tabliczka z odlanym napisem: „R. 1901”. Na skrzyżowaniu nawy z transeptem pierwotnie znajdowała się smukła ażurowa wieżyczka na sygnaturkę.

Problematyka artystyczna W źródłach popularnych i internetowych, na przykład we wnioskach o dofinansowanie prac remontowych kościół w Stojanowie całkowicie błędnie określany jest jako dzieło architekta Teodora Talowskiego. Jest to zapewne podyktowane chęcią podniesienia wartości kościoła opierając się na słynnym nazwisku architekta i powierzchownym skojarzeniu formy kościoła w Stojanowie z neogotyckim kościołem Talowskiego w pobliskiej Kamionce Strumiłłowej. Talowski nie stosował jednak w swych pracach repertuaru form dekoracyjnych, form zwieńczenia ani dyspozycji przestrzennej wnętrza obecnych w Stojanowie. Pewna nieporadność, a z drugiej strony archaiczność w komponowaniu bryły świątyni przeczy formom stosowanym przez Talowskiego. Szczegółowa analiza form zastosowanych w Stojanowie przeprowadzona w 2021 i 2025 roku udowodniła, że projektantem kościoła w Stojanowie był lwowski architekt Michał Kowalczuk (1855-1938)A. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Wojciecha w Stojanowie, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 759–760; A. Dworzak, Grupa neogotyckich kościołów projektu Michała Kowalczuka na terenie dawnego województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, „Modus. Prace z historii sztuki / Art History Journal”, 24, 2024, s. 151–166.. Jest on niemal identyczny do kościoła w oddalonym o ok. 35 km na południowy zachód Dobrotworze, archiwalnie potwierdzonym dziele Kowalczuka z lat 1897 (projekt) i 199-1913 (budowa)[]. Co więcej, projekt kościoła w Stojanowie stanowi początek grupie sześciu neogotyckich świątyń zaprojektowanych przez Kowalczuka na przestrzeni dekady rozmieszczonych na terenie dawnego województwa lwowskiego (Stojanów, Dobrotwór, Sietesz, Myślatycze), tarnopolskiego (Sorocko) i stanisławowskiego (Zabłotów) o wspólnych, neogotyckich formach. Jedynie dwa z nich – Stojanów i Myślatycze, nie są potwierdzone archiwalnie, ale ich formy są na tyle bliźniacze, że można je przypisać Kowalczukowi. Chronologicznie pierwszy był kościół parafialny w Stojanowie (1896), rok później powstały sygnowane plany dla Dobrotworu, kolejną realizacją jest również potwierdzony archiwalnie, późniejszy o rok kościół w Zabłotowie (budowany w latach 1898–1902), czwarty to potwierdzony archiwalnie kościół Kowalczuka w Sorocku (budowa w latach 1902–1907), kolejny to świątynia w Myślatyczach (budowa w latach 1905–1909), a grupę zamyka potwierdzony źródłowo kościół w Sieteszy (budowany w latach 1906–1908). Kościół w Stojanowie stanowi początek tej grupy, a zastosowany w nim bazowy projekt Kowalczuk modyfikował i rozwijał w kolejnych realizacjach. W Dobrotworze zmienił nieco detal architektoniczny zdobiący ściany i proporcje wieży w fasadzie, w Zabłotowie wykroje detalu wnętrza, w Sorocku rzut kościoła został powiększony o nawy boczne, a elewacje zaczęły być tynkowane. Projekt kościoła w Stojanowie stanowi odzwierciedlenie popularnej w środowisku lwowskich architektów przełomu XIX i XX wieku młody na neogotycki kostium stylowy dla kościołów, łączony z neonowożytnymi detalamiA. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Wojciecha w Stojanowie, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 759–758; A. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Stanisława w Dobrotworze, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 189–192..

Galeria

Przypisy

Bibliografia A. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Wojciecha w Stojanowie, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 741–792.

A. Dworzak, Kościół parafialny pw. Św. Stanisława w Dobrotworze, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 2, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 165–212.

A. Dworzak, Grupa neogotyckich kościołów projektu Michała Kowalczuka na terenie dawnego województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, „Modus. Prace z historii sztuki / Art History Journal”, 24, 2024, s. 141–176, pod linkiem https://ejournals.eu/czasopismo/modus-prace-z-historii-sztuki/artykul/grupa-neogotyckich-kosciolow-projektu-michala-kowalczuka-na-terenie-dawnego-wojewodztwa-lwowskiego-tarnopolskiego-i-stanislawowskiego

Kategoria:Kościoły w obwodzie lwowskim