Petroglify z Gəmiqaya () – zespół petroglifów datowanych na okres od końca IV tysiąclecia p.n.e. do początku I tysiąclecia p.n.e., znajdujący się w rejonie Ordubad, w Nachiczewańskiej Republice Autonomicznej, w południowo-zachodnim Azerbejdżanie.
Petroglify wraz z pobliskim jeziorem tworzą Kompleks Historyczno-Kulturowo-Przyrodniczy Gəmiqaya i Göygöl (), który od 2024 roku figuruje na azerbejdżańskiej liście informacyjnej – liście obiektów, które władze Azerbejdżanu zamierzają rozpatrzyć do zgłoszenia na listę światowego dziedzictwa UNESCO na podstawie zaproponowanych kryteriów: kulturowych II, III i VI oraz przyrodniczego VI.
Położenie thumb|left|Usiany kamieniami płaskowyż Qaranquş Kompleks petroglifów położony jest na terenie wchodzącej w skład Azerbejdżanu Nachiczewańskiej Republiki Autonomicznej, na północny wschód od wiosek i w rejonie Ordubad. Ryty naskalne znajdują się na zachodnich i południowych zboczach góry (, ) w Górach Zangezurskich, która wznosi się na wysokość 3906 m n.p.m. Określenie Gəmiqaya oznacza „skalny statek” i jest potoczną bądź legendarną nazwą tej góry, ale odnosi się również do pobliskiego o wysokości 3725 m n.p.m. Według wierzeń miejscowej ludności to właśnie w tym rejonie po Potopie osiąść miała Arka Noego, a sama góra Gəmiqaya dağı z oddali przypominać ma ogromny statek. Główny obszar petroglifów znajduje się na wysokości około 3700 m n.p.m., na płaskowyżu Qaranquş (pol. „jaskółka”), w obrębie jednego z licznych w tym rejonie letnich pastwisk ().
Charakterystyka thumb|left|Wizerunek człowieka i jelenia W trzeciorzędzie składające się z przeobrażonych tufów wierzchołki pobliskich gór uległy zapadnięciu, w wyniku czego zachodnie i południowe ich zbocza usiane zostały różnej wielkości głazami i kamieniami, które przez tysiące lat były wygładzane przez lodowce oraz wodę wybijającą z licznie występujących na tym obszarze źródeł. Płaskowyż Qaranquş ze swoimi łąkami typu alpejskiego stał się z czasem dla miejscowej ludności jednym z głównych terenów łowieckich oraz miejscem letniego wypasu zwierząt. Dawni mieszkańcy pozostawili po sobie liczne, wyryte w skałach wizerunki ludzi i zwierząt. Dominują przedstawienia zwierząt, spośród których najczęściej występują wizerunki kóz (domowych lub bezoarowych). Zwierzęta przedstawione są pojedynczo, w parach bądź w stadach. Oprócz nich na rytach naskalnych uwiecznione zostały jelenie kaspijskie, byki i woły, psy, tury, ptaki oraz lamparty atakujące kozy, a także wozy z dyszlami i kołami zaprzęgnięte w woły, sceny polowań, sceny tańca oraz piktogramy przedstawiające koła, czworokąty, trójkąty i spirale. Ryty z Gəmiqaya stanowią dokumentację życia dawnych mieszkańców tych terenów. Przedstawionym rysunkom przypisuje się również znaczenie kultowo-magiczne.
Petroglify rozmieszczone są w grupach, głównie w pobliżu źródeł, choć występują także pojedyncze kamienie z rysunkami. Łącznie do 2024 roku odkryto 2040 kamieni z 7422 petroglifami. W pobliżu zespołu petroglifów odkryto również cztery owalne struktury o średnicy od 5 do 12 metrów wykonane z dużych i średnich bloków kamiennych, przypominające domostwa typowe dla eneolitu i epoki brązu. Ich zachowane ściany mierzą od 0,9 do 1 metra grubości oraz około 1 metra wysokości. Odnalezione również na tym obszarze cmentarzyska, fragmenty ceramiki oraz zoomorficzne figurki przedstawiające głównie byki pozwoliły na datowanie petroglifów z Gəmiqaya na okres od końca IV tysiąclecia p.n.e. do początku I tysiąclecia p.n.e.
Badania i ochrona thumb|Kamień z wizerunkami zwierząt Petroglify z Gəmiqaya zostały odkryte dla nauki w 1968 roku, a ich pierwsze kompleksowe badania rozpoczęły się dwa lata później; odkryto wówczas setki rytów naskalnych. Intensywne badania petroglifów trwały od 1970 do 1987 roku, a informacje o nich opublikowano w licznych pracach naukowych. Kolejne doniesienia o nowych rysunkach pochodzą z lat 1990, 1992 oraz 2001–2003, kiedy to Instytut Archeologii i Etnografii Azerbejdżańskiej Akademii Nauk zorganizował w ten region szereg ekspedycji badawczych, w wyniku których odkryto ponad 1500 nowych petroglifów. W lipcu 2005 roku odbyła się międzynarodowa wyprawa do Gəmiqaya, a w lipcu 2011 roku – międzynarodowe sympozjum poświęcone wynikom przeprowadzonych tam badań.
2 sierpnia 2001 roku kompleks rytów naskalnych z Gəmiqaya został wpisany do krajowego rejestru zabytków historycznych Azerbejdżanu o znaczeniu światowym (nr rej. 38). W 2006 roku na obszarze kompleksu utworzono Rezerwat Historyczno-Artystyczny „Gəmiqaya”. Na jego terenie w 2013 roku oddano do użytku muzeum z ponad 200 eksponatami, obejmującymi m.in. pojedyncze kamienie z petroglifami, zdjęcia rytów naskalnych oraz wyniki badań archeologicznych i materiały z sympozjów naukowych.
Przypisy
Kategoria:Geografia Nachiczewańskiej Republiki Autonomicznej Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Azerbejdżanie Kategoria:Stanowiska sztuki prehistorycznej w Azji Kategoria:Obiekty z list informacyjnych światowego dziedzictwa