Amanz Gressly (ur. 17 lipca 1814 w Bärschwil, zm. 13 kwietnia 1865 w Bernie) – szwajcarski geolog i paleontolog. Wprowadził do geologii pojęcie facji, uchodzi też za jednego z twórców nowoczesnej stratygrafii, a jego prace miały znaczenie również dla paleoekologii.

Początkowo studiował medycynę, porzucił ją jednak dla geologii, w której był w dużej mierze samoukiem. Od 1836 roku przez kilka lat współpracował z Louisem Agassizem w Neuchâtel. W trzyczęściowym dziele (1838–1841) jako pierwszy posłużył się pojęciem facji: opisywał za jego pomocą środowiska i warunki powstawania skał osadowych na podstawie ich cech petrograficznych oraz zawartości skamieniałości. Od lat 50. XIX wieku pracował także jako geolog przy budowie szwajcarskich linii kolejowych w Jurze. Jego imieniem lub nazwiskiem nazwano rodzaje dinozaurów i Amanzia oraz rodzaj kopalnych małży Gresslya.

Życie Pochodzenie i młodość Amanz Gressly urodził się w Bärschwil jako pierwsze z ośmiorga dzieci Franza Xavera Gressly’ego i Margrit z domu von Glutz-Ruchti. Rodzinę Gresslych uważano za zamożną, jednak huta szkła należąca do rodziców zbankrutowała w latach 50. XIX wieku. Gressly starał się odtąd wspierać zubożałego ojca, choć sam często znajdował się w trudnej sytuacji finansowej. Nauczycielem domowym i kapelanem rodziny był ksiądz i geolog Johann Baptist Schmidlin (1806–1862), pochodzący z Rheinfelden.

W 1834 roku Gressly rozpoczął studia medyczne w Strasburgu, wkrótce jednak je przerwał i poświęcił się geologii. Już w okresie studiów zaczął zbierać skamieniałości, które gromadził intensywnie przez całe życie. Stanowisko skamieniałości w okolicy Bärschwil odwiedzał z kolegami już w dzieciństwie. W swojej biografii Gressly’ego (1986) Hans R. Stampfli przytacza słowa zoologa Johanna Jakoba von Tschudiego: „Poza kamieniami nic dla niego na świecie nie istnieje i sądzę, że roztrzaskanie kopalnej muszli na jego oczach mogłoby doprowadzić go do histerycznych konwulsji”.

Współpraca z Agassizem w Neuchâtel Od 1836 roku Gressly przez kilka lat przebywał głównie w Neuchâtel, gdzie wraz z Carlem Vogtem i działał jako współpracownik Louisa Agassiza. Agassiz zwrócił uwagę na bogatą i starannie uporządkowaną kolekcję skamieniałości Gressly’ego i zaprosił go do Neuchâtel. We wstępie do swojej monografii rodzaju małży Mya Agassiz stwierdził, że większą część materiału do tej pracy zawdzięcza Gressly’emu. Nowo odkryty rodzaj kopalnych małży Agassiz nazwał Gresslya na cześć swojego asystenta.

Gressly nigdy jednak nie poczuł się w Neuchâtel jak u siebie. W liście ze stycznia 1845 roku do profesora Schlattera w Solurze pisał: „Neuchâtel wydaje mi się bardziej martwe i pozbawione smaku niż kiedykolwiek i bez Agassiza z trudem spędziłbym tu noc”. W marcu tego samego roku opuścił miasto. Na dłużej wrócił tam dopiero latem 1855 roku i pozostał przez kolejnych osiem lat. Gressly rozczarował się też do Agassiza, którego początkowo podziwiał jako wzór. Emigrując do Stanów Zjednoczonych, Agassiz zabrał kilka najpiękniejszych okazów z kolekcji Gressly’ego. Nie jest przy tym jasne, na ile było to z nim uzgodnione. Agassiz miał też cofnąć propozycję zabrania Gressly’ego ze sobą do Ameryki.

thumb|Głaz pamiątkowy w wąwozie Verenaschlucht koło Solury Już podczas pierwszego pobytu w Neuchâtel Gressly często bywał w Solurze. Krótko po ukończeniu dzieła (1841) przeszedł załamanie nerwowe. Gdy doszedł do siebie, na dłużej zatrzymał się w Solurze, gdzie otrzymał zlecenie urządzenia wystawy swoich zbiorów w sali szkoły kantonalnej kantonu Solura. Przez następne dziesięć lat nie zatrzymywał się nigdzie na dłużej, lecz wędrował po całych górach Jura, prowadząc badania.

Geolog kolejowy Od początku lat 50. XIX wieku angażowała Gressly’ego jako rzeczoznawcę geologicznego przy budowie linii kolejowej Hauenstein. Sporządzony wówczas profil geologiczny pierwszego tunelu Hauenstein zyskał duży rozgłos. Na początku lat 60. XIX wieku opracowywał ponadto studia i profile tuneli dla projektowanej sieci kolejowej Jury berneńskiej, m.in. w rejonie Moutier oraz między Tavannes a Sonceboz. Gressly mieszkał przez kilka miesięcy w Olten, lecz często bywał też w Buckten, w siedzibie angielskiej firmy , która budowała tunele. Przy tej okazji nauczył się języka angielskiego.

Później pracował przy kolejnych projektach kolejowych, m.in. nad profilem tunelu pod przełęczą między doliną Val de Ruz a La Chaux-de-Fonds (tunel Loges), gdzie jego prognozy geologiczne potwierdziły się niemal w całości podczas budowy. Alfred Hartmann (1814–1897) w swoim portrecie Gressly’ego z 1868 roku napisał, że „towarzystwo geologiczne w Londynie powitało tę zgodność teorii z praktyką jako wspaniały triumf nauki”.

Ostatnie lata i śmierć thumb|upright|Grób Gressly’ego w Feldbrunnen-St. Niklaus Gressly odbył też dalsze podróże. W 1859 roku wyprawił się z Desorem nad Zatokę Lwią w południowej Francji. W 1861 roku, pod kierownictwem i wraz z Carlem Vogtem oraz malarzem , dotarł na Przylądek Północny, wyspę Jan Mayen i do Islandii.

Gressly od młodości cierpiał na dolegliwości psychiczne, które nasiliły się w latach 60. XIX wieku. Ostatnie miesiące życia spędził na leczeniu w klinice psychiatrycznej Waldau w Bernie. Wydawało się, że jego stan się poprawia, gdy 13 kwietnia 1865 roku Gressly niespodziewanie zmarł wskutek udaru mózgu. Przyrodnik Oswald Heer zanotował, że w czasie choroby Gressly’ego zaczęły dręczyć halucynacje, w których zdawało mu się, że przeobraża się w Gresslyosaurus.

Amanz Gressly został pochowany na cmentarzu St. Niklaus koło Solury. Łacińska inskrypcja nagrobna brzmi: Gresslius interiit lapidum consumptus amore, Undique collectis non fuit hausta fames. Ponimus hoc saxum. Mehercle! totus opertus Gresslius hoc saxo, nunc satiatus erit.

Inskrypcja ta jest krotochwilna. Alfred Hartmann opisał ją jako wiersz o uczonym, który zmarł z miłości do kamieni i dopiero przykryty głazem najadł się ich do syta.

Wkład w naukę Gressly wprowadził do geologii pojęcie facji – po raz pierwszy w swoim głównym dziele , wydawanym w trzech częściach w latach 1838–1841. Istotą jego wkładu było to, że nie poprzestał na opisie pionowego następstwa warstw, lecz rozpoznał, że ta sama warstwa zmienia charakter również w poziomie, odzwierciedlając różne środowiska sedymentacji. Gressly uchodzi za jednego z twórców nowoczesnej stratygrafii. Wyprzedził przy tym sformułowanie zasady znanej później jako reguła facji Johannesa Walthera. Według Timothy’ego A. Crossa i Petera W. Homewooda „Gressly opracował wewnętrznie spójną, logiczną i kompleksową definicję nowego paradygmatu stratygraficznego, który stanowił podstawę dalszego rozwoju i udoskonaleń”.

Taksony nazwane na jego cześć W stanowisku skamieniałości koło Niederschönthal Gressly natrafił na szczątki dinozaura, o których odkryciu zawiadomił listownie Ludwiga Rütimeyera. Rütimeyer nazwał je Gresslyosaurus na cześć Gressly’ego. Rodzaj kopalnych małży Gresslya nazwał na jego cześć Louis Agassiz. Również opisany w 2020 roku rodzaj zauropoda Amanzia upamiętnia Gressly’ego jako tego, kto wprowadził pojęcie facji i odkrył pierwszego szwajcarskiego dinozaura.

Osobowość Współcześni przedstawiali Gressly’ego jako ekscentryka. Ubierał się zwykle raczej niechlujnie i nosił często bujnie rozrośniętą brodę. W kontaktach z ludźmi Gressly był powściągliwy, wręcz nieśmiały, ale też bardzo serdeczny. Stampfli pisze, że „dziś nazwano by go może outsiderem, stojącym poza wszelkimi konwencjami, lecz obdarzonym niezwykle wysoką inteligencją”. Przytacza też nekrolog z londyńskiego czasopisma (1865), w którym Gressly’ego nazwano „dzieckiem ludu, kochanym i znanym przez wszystkich” – człowiekiem o rozległej wiedzy, a zarazem skromnym i bezpretensjonalnym, który nie miał wrogów.

W pracy (1868) Alfred Hartmann przytoczył nakreślony przez przyjaciela Gressly’ego portret „zewnętrznie tak nieokrzesanego uczonego”: mężczyzny średniego wzrostu, z dziko zmierzwioną brodą, w przekrzywionym szarym filcowym kapeluszu. Bystre oczy spoglądały zza okularów, a z kieszeni nigdy nieczyszczonego płaszcza wystawał młotek geologiczny – godło jego nauki.

Pośmiertne upamiętnienie thumb|Tablica pamiątkowa poświęcona Gressly’emu na Helye-Platz w Laufen Gressly’ego upamiętniono na kilka sposobów, częściowo już wkrótce po śmierci: W wąwozie Verenaschlucht koło Solury znajduje się głaz pamiątkowy ufundowany przez solurskie towarzystwo odczytowe Töpfergesellschaft. Przy szkole w jego rodzinnym Bärschwil ustawiono pomnik z popiersiem Gressly’ego wykonanym przez rzeźbiarza J. Burgera. Na zewnętrznej ścianie muzeum w Laufen umieszczono tablicę pamiątkową. W Solurze jego imię nosi ulica . Szwajcarskie Towarzystwo Paleontologiczne przyznaje od 2004 roku wyróżnienie za szczególne zasługi w dziedzinie paleontologii.

Dzieła . T. 1–3. Imprimerie de Petitpierre, Neuchâtel 1838–1841. Amanz Gressly’s Briefe = Lettres d’Amand Gressly, le géologue jurassien (1814–1865). Oprac. Louis Rollier. Imprimerie du „Petit Jurassien”, Moutier 1913.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Szwajcarscy geolodzy Kategoria:Szwajcarscy paleontolodzy Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Strasburgu Kategoria:Ludzie związani z Neuchâtel Kategoria:Urodzeni w 1814 Kategoria:Zmarli w 1865