Anders Erikson Sparrman (ur. , w parafii Lena, w Upplandzie, zm. 9 sierpnia 1820 w Sztokholmie) – szwedzki lekarz, przyrodnik i abolicjonista, jeden z .
Sparrman był uczniem Karola Linneusza na Uniwersytecie w Uppsali. Odbył kilka podróży badawczych do Afryki i Azji. Jeszcze jako student dotarł do Kantonu na pokładzie statku Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Następnie przebywał w Kapsztadzie, gdzie badał florę, a przede wszystkim faunę regionu. Z Przylądka Dobrej Nadziei wziął udział w drugiej wyprawie Jamesa Cooka jako asystent botanika i wraz z był jednym z dwóch uczniów Linneusza, którzy odbyli podróż dookoła świata.
Po powrocie do Szwecji pełnił funkcję kustosza zbiorów Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk w Sztokholmie. W latach 1787–1788 uczestniczył także w wyprawie do Afryki Zachodniej, zorganizowanej z inicjatywy Gustawa III. Choć z naukowego punktu widzenia okazała się ona niepowodzeniem, pozwoliła Sparrmanowi bliżej poznać realia niewolnictwa i atlantyckiego handlu niewolnikami. Po powrocie do Europy zeznawał na rzecz zniesienia niewolnictwa przed brytyjskim komitetem do spraw handlu.
W Szwecji przez kilkanaście lat odpowiadał za zbiory Akademii, pełnił różne funkcje w sztokholmskim Collegium Medicum, a ostatnie lata życia spędził, praktykując jako lekarz ubogich w dzielnicy Klara. Jako pisarz i przyrodnik opublikował m.in. relację z pobytu w Afryce Południowej oraz podróży dookoła świata z Jamesem Cookiem, a także Catalogue of the Museum Carlsonianum, zawierający opisy ptaków przywiezionych z jego wypraw.
Życiorys Młodość Rodzina i wykształcenie Anders Sparrman był synem pastora i magistra filozofii Erika Sparrmana oraz Brity Högbom. Urodził się w parafii Lena 16 lutego 1748 roku według kalendarza juliańskiego, tj. 27 lutego według kalendarza gregoriańskiego. Następnie jego rodzice osiedlili się we wsi Tensta w Upplandzie, gdzie ojciec został pastorem. Od dziewiątego roku życia kształcił się na Uniwersytecie w Uppsali, przeplatając naukę na uczelni z okresami edukacji domowej. W 1762 roku, w wieku czternastu lat, rozpoczął studia medyczne i odtąd był studentem pełnoetatowym. Pobierał wówczas nauki u Karola Linneusza. W latach 1763–1765 asystował mu w nieudanych próbach aklimatyzacji w Szwecji krzewów herbacianych sprowadzonych z Chin przez kapitana . Studia medyczne kontynuował po powrocie z Chin i wpisaniu się do Towarzystwa Chirurgicznego w 1770 roku. Choć w 1770 roku zdał pierwsze egzaminy, nie obronił doktoratu.
Podróż do Chin (1765–1767) thumb|Siedziba Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej w Göteborgu 28 grudnia 1765 roku, wkrótce po śmierci ojca, Sparrman przerwał na pewien czas studia i wyruszył w podróż do Chin na pokładzie statku Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej dowodzonego przez Carla Gustafa Ekeberga.
Jego dokładna rola w trakcie rejsu pozostaje niejasna. Choć część autorów podaje, że Sparrman był okrętowym lekarzem, Kenneth Nyberg zwraca uwagę, że informacja ta pojawia się po raz pierwszy dopiero w pośmiertnym życiorysie sporządzonym przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, a w rejestrach Kompanii określono go mianem marynarza. Z kolei Rolf Du Rietz uważa za nieprawdopodobną zarówno funkcję lekarza, jak i marynarza, i sądzi, że na pokładzie Sparrman był traktowany raczej jako „młody dżentelmen”. Sam Sparrman w mowie pogrzebowej wygłoszonej po śmierci Ekeberga twierdził, że pełnił na statku funkcję kadeta.
Wydaje się, że podróż umożliwiły więzy sąsiedzkie. Posiadłość Ekeberga we wsi Altomta sąsiadowała bowiem z domem Sparrmanów, z którymi był on zapewne blisko związany. Według Sparrmana to właśnie Ekeberg zaszczepił w nim chęć odbywania wielkich podróży, którą rejs do Chin tylko utwierdził. Ekeberg był pierwszym z protektorów Sparrmana. Dysponował rozległą wiedzą przyrodniczą i należał do Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, która pragnęła wzbogacić swoje zbiory botaniczne i zoologiczne o nowe okazy z Dalekiego Wschodu. Statek zawijał po drodze na Jawę, a w drodze powrotnej na Wyspę Świętej Heleny i Wyspę Wniebowstąpienia. Sparrman przywiózł rośliny i zwierzęta, głównie owady, zarówno z Chin, jak i z Jawy. W 1768 roku opisał swoją podróż do Kantonu w rozprawie pro exercitio napisanej pod kierunkiem Linneusza i zatytułowanej Iter in Chinam („Podróż do Chin”). Naukowe rezultaty wyprawy były skromne, a praca ta sprowadzała się w istocie do wyliczenia i krótkiego opisu roślin, motyli oraz innych zwierząt zaobserwowanych podczas rejsu.
Pobyty na Przylądku Dobrej Nadziei i podróż z Jamesem Cookiem Pierwszy pobyt na Przylądku (1772) Ekeberg uzyskał od Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej zgodę na prowadzenie przez Sparrmana badań przyrodniczych w Kolonii Przylądkowej. Sparrman, który dysponował niewielkimi środkami, otrzymał posadę guwernera u zamożnego osadnika J. F. Kirstena, najpierw w Simon’s Town, a potem w Alphen, dzięki listowi polecającemu Linneusza i wsparciu Ekeberga. Podróżował na pokładzie Stockholms Slott, statku Szwedzkiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, wypływając z Göteborgu w styczniu 1772 roku i docierając na Przylądek w kwietniu tego samego roku. Sam rejs ufundowała Kompania, na prośbę Ekeberga i Linneusza. Na Przylądku spotkał przyrodnika Carla Petera Thunberga, innego ucznia Linneusza, z którym studiował w Uppsali, a który był wówczas w służbie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Zmuszony jednak do pracy zarobkowej, Sparrman mógł poświęcać botanice i zoologii tylko ograniczony czas. Mimo to odbywał wycieczki z Thunbergiem w okolicach Przylądka oraz ośmiodniową wyprawę w kierunku Paarl z Franzem Pehrem Oldenburgiem, także dawnym uczniem Linneusza. Już podczas tego pierwszego pobytu okazało się, że Sparrmana bardziej niż botanika interesowały zoologia i etnografia.
Opłynięcie świata z Jamesem Cookiem (1772–1775) thumb|lewo|Trasa drugiej podróży Jamesa Cooka zaznaczona na zielono W październiku 1772 roku na Przylądek przybył James Cook, rozpoczynając drugą wyprawę na Pacyfik. Jednym z jej celów było rozstrzygnięcie, czy istnieje Terra Australis. Dwaj uczestniczący w niej przyrodnicy – Johann Reinhold Forster i jego syn Georg Forster – odwiedzili Sparrmana i zaproponowali mu zatrudnienie w charakterze asystenta. Po wahaniach Sparrman przyjął ofertę, częściowo dlatego, że na Przylądku przebywali także inni przyrodnicy, a częściowo z przekonania, że w wyprawie powinien wziąć udział Szwed. Przyłączył się więc do drugiej podróży Cooka, opuszczając Przylądek 22 listopada 1772 roku i podróżując kolejno do Nowej Zelandii, Polinezji, na Wyspę Wielkanocną i ku południowemu krańcowi Ameryki Południowej. Był tym samym, obok Daniela Solandera, jednym z dwóch uczniów Linneusza, którzy opłynęli świat.
thumb|HMS Resolution (na pierwszym planie) i HMS Adventure podczas drugiej wyprawy Cooka, na obrazie Williama Hodgesa z 1773 roku Pod względem botanicznym odkrycia były uboższe niż podczas pierwszej wyprawy Cooka, w trakcie której zbadano wybrzeże Australii. Udział Sparrmana w pracach botanicznych jest przy tym trudny do oszacowania, ponieważ prowadził je wspólnie z Forsterami i nie opublikował później na ten temat prac naukowych. We wstępie do swojego dzieła Characteres generum plantarum („Cechy rodzajów roślin”) z 1776 roku Johann Reinhold Forster zaznaczył jednak, że to Sparrman opisał rośliny odkryte podczas wyprawy, Georg Forster je narysował, a on sam zajął się wyłącznie opisami zwierząt. Sparrman odkrył ponadto kilka gatunków ptaków.
Na polinezyjskiej wyspie Huahine został zaatakowany przez mieszkańców wyspy, być może dlatego, że zabił ptaki uważane za święte, albo z powodu próby odebrania mu ubrania. 21 marca 1775 roku powrócił na Przylądek. Zbiory przyrodnicze zgromadzone podczas podróży podzielono między Sparrmana i Forsterów. Część przypadającą Sparrmanowi przewieziono do Szwecji na koszt Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk.
Drugi pobyt na Przylądku (1775–1776) thumb|Kwagga (Equus quagga quagga), wymarły podgatunek opisany przez Sparrmana Sparrman pozostał na Przylądku, gdzie ponownie praktykował medycynę, aby sfinansować własną wyprawę w głąb Afryki Południowej. Wraz z młodym towarzyszem wyprawy Danielem Immelmannem podjął w lipcu 1775 roku ośmiomiesięczną ekspedycję w głąb lądu, podczas której interesował się przede wszystkim ssakami. Trasa wyprawy wiodła przez Caledon, Mossel Bay i Mały Karru aż nad Zatokę Algoa. W latach 1777–1780 opublikował w aktach Akademii opisy dziesięciu ssaków, w tym bawołu afrykańskiego (Syncerus caffer) oraz przylądkowej odmiany buszboka (Tragelaphus sylvaticus). Prace Sparrmana okazały się bardzo przydatne dla zoologów takich jak Georges-Louis Leclerc de Buffon, Thomas Pennant czy . Bengt Jonsell i Erik Ahlander ocenili go jako jednego z bardziej spostrzegawczych zoologów swojej epoki. Interesował się zarówno anatomią, jak i zachowaniem badanych ssaków, a innych badaczy, w tym Allamanda, krytykował za nieścisłość opisów. Przywiózł też do Szwecji młodą kwaggę oraz antylopowca modrego – dwa wymarłe dziś taksony – i dokonał pierwszej sekcji nosorożca. W biogramie opublikowanym w Biographical Database of Southern African Science rozkopane przez niego w prowincji Przylądkowej Wschodniej usypisko kamieni uznano za pierwszą działalność archeologiczną odnotowaną na ziemi południowoafrykańskiej.
Podczas pobytu na Przylądku Sparrman rozpoczął też kolekcję owadów i odkrył około 60 nowych gatunków ryjkowców. Jego odkrycia botaniczne były skromniejsze, gdyż region zbadał już w znacznej mierze Thunberg. Sparrman mógł opisać tylko trzy nowe gatunki roślin: (której łacińska nazwa nawiązuje do Carla Gustafa Ekeberga, kapitana statku, którym Sparrman płynął do Chin), Paranomus sceptrum-gustavianus (nazwany na cześć króla Gustawa III) oraz Sarcophyte sanguinea. Także podczas pobytu w Afryce Południowej, w 1775 roku, Uniwersytet w Uppsali nadał Sparrmanowi tytuł doktora medycyny honoris causa.
Powrót do Szwecji W lipcu 1776 roku Anders Sparrman wrócił do Europy na pokładzie Stockholms Slott i udał się najpierw na kilka miesięcy do Londynu. Przeglądał tam zbiory, aby oznaczyć i opisać niektóre z gatunków znalezionych w Afryce, oraz dołączył do Forsterów przy porządkowaniu kolekcji zgromadzonych podczas podróży z Jamesem Cookiem. Zabrał do Europy te zbiory, których nie wysłano jeszcze do Szwecji po wyprawie z Cookiem. Choć większość swoich kolekcji Sparrman stopniowo przekazywał Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, część z nich sprzedał, na przykład w 1815 roku zbiór owadów Gustafowi von Paykullowi. Przyrodnicze kolekcje Sparrmana wchodzą dziś w skład Szwedzkiego Muzeum Historii Naturalnej, natomiast jego zbiory etnograficzne znajdują się w sztokholmskim muzeum etnograficznym. thumb|lewo|Gmach główny Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk Po przybyciu do Szwecji w sierpniu 1776 roku Sparrman zatrzymał się najpierw u entomologa Charles’a De Geera. W lutym 1777 roku został członkiem Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk w Sztokholmie. Dwukrotnie, w 1778 i 1785 roku, pełnił funkcję jej przewodniczącego. W 1790 roku został wybrany członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Obejmując przewodnictwo w 1778 roku, przedstawił odkrycia poczynione podczas podróży z Jamesem Cookiem. Mówił wówczas m.in. o lnie nowozelandzkim, użytecznej roślinie, którą jego zdaniem dało się łatwo zaaklimatyzować w Szwecji, a także o różnych roślinach widzianych na Ziemi Ognistej, co do których sądził, że występują również w Laponii. Choć później okazało się, że tak nie jest, rośliny te pozostają spokrewnione. Sparrman był tym samym pierwszym uczonym, który poruszył kwestię – występowania niektórych rodzajów biologicznych zarówno w Arktyce, jak i w Antarktyce.