Harta – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, w gminie Dynów. Ma status sołectwa.

Jest miejscowością typu ulicowego, położoną na Pogórzu Dynowskim, w dolinie potoku o tej samej nazwie oraz na otaczających go wzgórzach.

Harta to dawna wieś szlachecka lokowana na prawie niemieckim na przełomie XIV i XV wieku. Pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z 1429 roku. Podczas swojej historii pozostawała w posiadaniu rodów Kmitów, Denowskich, Tarnowskich, Wapowskich, Ogińskich oraz Skrzyńskich. Jako jeden z dużych ośrodków ruchu chłopskiego w XX wieku, Harta była miejscem jednej z wielkich demonstracji podczas strajków chłopskich w 1937 roku.

Historycznie była powiązana z ziemią sanocką, powiatem brzozowskim i województwem przemyskim. W połowie XX wieku stanowiła oddzielną gromadę; w latach 1934–1954 i od 1973 roku podlegała bezpośrednio lokalnej administracji Dynowa.

Harta jest jedną z największych wsi na terenie zarówno najbliższej okolicy, jak i całego województwa podkarpackiego. W 2022 roku zamieszkiwało ją 2045 osób. Jest wsią typowo rolniczą; ostatni duży zakład przemysłowy, lokalna mleczarnia, upadła w latach 90. XX wieku.

W Harcie funkcjonuje parafia rzymskokatolicka pw. św. Mikołaja, obejmująca dwa kościoły – parafialny pod tym samym wezwaniem oraz filialny pw. Matki Bożej Różańcowej. Ośrodkiem edukacyjnym jest Szkoła Podstawowa im. Bohaterów Walk Chłopskich, powstała w latach 60. jako pomnik tysiąclecia państwa polskiego.

Do działających we wsi stowarzyszeń społecznych i kulturalnych należą: Ochotnicza Straż Pożarna, działająca przy niej orkiestra dęta oraz klub Honorowych Dawców Krwi, kapela ludowa „Młoda Harta”, koło łowieckie „Sarenka”, piłkarski klub sportowy „Orzeł Harta” oraz Towarzystwo Kultury i Rozwoju Wsi Harta. W miejscowości kultywowane są również tradycje prywatnego gorzelnictwa.

Położenie Pod względem geograficznym, teren wsi znajduje się w karpackiej części dorzecza Sanu, we wschodniej części Pogórza Dynowskiego. Rozciąga się między 49°50′ a 49°53′ szerokości geograficznej północnej oraz 22°10′ a 22°15′ długości geograficznej wschodniej.

Obręb ewidencyjny wsi, stanowiący również granice sołectwa HartaUchwała nr XLI(251)2022 Rady Gminy Dynów z dnia 30 czerwca 2022 r. w sprawie uchwalenia Statutów Sołectw Gminy Dynów – załącznik nr 4: Statut Sołectwa Harta. (Dziennik Urzędowy Woj. Podkarpackiego z dnia 20 lipca 2022, poz. 2764)., graniczy na północy i północnym wschodzie z Dylągówką i Szklarami w gminie Hyżne, na zachodzie z Piątkową i Futomą w gminie Błażowa, na wschodzie z Bachórzem, a na południu z Ulanicą i miastem Dynów.

W systemie identyfikatorów i nazw miejscowości (SIMC) Harta ma identyfikator 0601484.

Części wsi Obszar Harty dzieli się na trzy główne części: wywodzące się z początków jej lokacji z czasów średniowiecznych Hartę Dolną i Hartę Górną oraz stanowiący w przeszłości osobną miejscowość Lipnik. Ogólnopolski system TERYT wyróżnia na terenie wsi 18 części, wymienionych w tabeli poniżej; oprócz tego, z historii i tradycji wywodzą się nazwy kolejnych kilkunastu przysiółków, m.in.: Bajorka, Boginki, Czerwonka, Czerwonki, Góry, Hałasówka, Jawornik, Krzywda, Księży Las, Leszczyna, Limarzyska, Niziny, Olszyny, Paproć, Pieczarki, Piekło, Poręby, Przydatki, Szmuliska i Zalesie.

Integralne części wsi center|500px|Układ przestrzenny zabudowy oraz części wsi Harta. SIMC Nazwa Rodzaj0601490 Berlin część wsi0601509 Budy część wsi0601515 Ciepła Połać część wsi0601521 Górka część wsi0601538 Grzybownia część wsi0601544 Harta Dolna część wsi0601550 Harta Górna część wsi0601567 Koszary część wsi0601573 Krzywda część wsi0601580 Lipnik część wsi0601596 Luzbarg część wsi1000781 Mątewki część wsi0601604 Miasteczko część wsi0601610 Osiki część wsi0601627 Pasieka część wsi0601633 Pustki część wsi1000812 Śliwy część wsi0601640 Wysoka część wsi

Środowisko naturalne + Kategorie pokrycia terenu w obrębie ewidencyjnym Harta w 2023 roku Typ pokrycia terenu Pow. (ha) % grunty rolne 1431,39 55,8% grunty orne 1120,92 78,3% łąki 141,24 9,9% pastwiska 169,23 11,8% lasy i tereny leśne 900,53 35,1% tereny zabudowane 106,40 4,1% tereny komunikacyjne 111,45 4,3% grunty pod wodami 14,78 0,6% nieużytki i inne tereny 1,60 0,1% Suma 2566,14 100% thumb|Las Ulanki, oddzielający Hartę od Ulanicy Harta jest położona w dolinie potoku o tej samej nazwie, stanowiącego lewy dopływ Sanu o długości 11,1 kmRozporządzenie nr 43/2016 Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie z dnia 9 grudnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Planu utrzymania wód obejmującego obszar Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie (Dziennik Urzędowy Woj. Podkarpackiego z dnia 14 grudnia 2016, poz. 4152).. Po obu stronach rzeki rozciągają się z północnego zachodu na południowy wschód pasma wzgórz porośnięte lasami, oddzielające wieś od miejscowości ościennych. Najniższy punkt wsi umiejscowiony jest na wysokości 242 m n.p.m. Większość zabudowań wsi położonych jest na wysokości 250–300 m n.p.m., zaś wzgórza osiągają wysokości do ok. 390 m n.p.m. w południowym paśmie (z jednym ze szczytów, Górą Wysoką o wys. 364 m n.p.m.) oraz do ok. 410 m n.p.m. w paśmie północnym. Najwyższym szczytem pasma północnego oraz całej wsi jest Czabajka o wysokości 416 m n.p.m.

Północne kompleksy leśne, oddzielające wieś od Dylągówki noszą nazwy Czarny Las oraz Księży Las, zaś od Ulanicy na południu Hartę oddziela las Ulanki. Czarny Las jest administrowany przez leśnictwo Szklary w ramach Nadleśnictwa Kańczuga, które ogólnie zarządza w Harcie obszarem leśnym o powierzchni 410 ha. Harckie lasy są częścią dzielnicy Pogórze Karpackie w Krainie Karpackiej.

Obszar Harty wchodzi w skład dwóch obszarów chronionych: Przemysko-Dynowski Obszar Chronionego Krajobrazu, stanowiący otulinę Parku Krajobrazowego Pogórza Przemyskiego, Obszar Natura 2000 Pogórze Przemyskie.

Pokrycie terenu wsi w 2023 roku stanowiły w największym stopniu grunty rolne (łącznie 55,8% obrębu ewidencyjnego), w których można było wyróżnić uprawy na gruntach ornych (78,3%), łąki (9,9%) oraz pastwiska (11,8%). Lasy, grunty zadrzewione i zakrzewione stanowiły 35,1% powierzchni (przeciętne zalesienie w ujęciu gminnym i wysokie w ujęciu powiatowym). Łącznie na tereny zabudowane oraz komunikacyjne przypadało 8,4% powierzchni obrębu.

W Harcie nie występują większe zbiorniki wodne poza tzw. „stawem u Domina”, położonym przy jej południowej granicy i obejmującym powierzchnię 2,2 ha. W przeszłości, do przełomu lat 60. i 70. XX wieku na terenie otwartego w 2014 roku stadionu piłkarskiego był staw. Niewielki zbiornik wodny był na terenie zabudowań dworskich.

Fauna i flora thumb|upright|Bocian biały lądujący w jednym ze stałych gniazd na terenie Harty Obszary leśne na terenie Harty stanowią w przeważającej części las wyżynny świeży, z małymi obszarami lasu wyżynnego łęgowego. Najpowszechniej na jego obszarach występuje jodła pospolita, sosna zwyczajna oraz buk pospolity; są w nim również okazy dębów, grabów, jesiona, klona jawora, modrzewia oraz olszy. Podszyt lasów reprezentują krzewy, jak bez czarny i koralowy, kruszyna, leszczyna i tarnina. W runie leśnym rosną m.in. malina, jeżyny, szczawik zajęczy, dąbrówka rozłogowa i majeranek dwulistny. W Harcie nie ustanowiono żadnych pomników przyrody.

Do zwierząt, występujących w lasach Harty należą: lisy, sarny, kuny leśne i domowe, tchórze, łasice, borsuki, zające, popielice, koszatki i wiewiórki, a w największych obszarach również jelenie i dziki. Ptaki reprezentowane są m.in. przez jastrzębie, sowy, bażanty, bociany, kuropatwy i przepiórki.

Warunki klimatyczne Pogórze Dynowskie oraz położona na jego terenie Harta ma wyraźnie łagodniejszy klimat od położonych na południe od niego pasm Beskidu Niskiego oraz Bieszczadów. Zalicza się on do piętra klimatu podgórskiego, umiarkowanie ciepłego, o cechach kontynentalnych.

W okresie letnim w okolicy przeważają wiatry południowo-zachodnie i zachodnie, zaś na jesieni i w zimie – południowo-wschodnie i wschodnie. Częste są tutaj wiatry fenowe, wiejące z południa i osiągające duże prędkości. Na klimat ma również wpływ przepływająca na południe od Harty rzeka San.

Toponimia thumb|upright|Herb wsi Harta Istnieją dwie teorie co do pochodzenia nazwy Harty, które wskazują na jej niemiecki rodowód. Niemieckich było wielu spośród pierwszych osadników wsi, na co dowodem było brzmienie ich imion i nazwisk, wyszczególnionych w dokumencie z 1453 roku. W XV wieku Harta była jedyną wsią w okręgu dynowskim oraz jedną z niewielu w ziemi sanockiej, w której większość stanowili mieszkańcy z niemieckimi nazwiskami.

Pierwsza teoria o początkach nazwy Harty interpretuje ją jako pochodzącą od słowa „Hart” w języku średnio-górno-niemieckim, oznaczającego „ziemię twardą, trudną do uprawy, wymagającą dużego nakładu sił i pracy”.

Druga teoria opiera się na znaczeniu słowa „Hart” w języku staro-górno-niemieckim jako „lesistego pasma wzgórz”. Teoria ta dodatkowo wskazuje na fakt zasiedlania tych terenów przez potomków osadników saskich z obszarów Śląska lub Moraw.

Herb Pomimo braku prawnej możliwości posiadania przez społeczność niebędącą jednostką samorządu terytorialnego oficjalnych symboliUstawa z dnia 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach. ()., Harta od obchodów 580-lecia pierwszej pisanej wzmianki o wsi w 2009 roku ma herb. Symbol został zaprojektowany z inicjatywy Towarzystwa Rozwoju i Kultury Wsi Harta przez Weronikę Helwin i Wiesława Walata. Wzorowany jest na herbie Zaremba, należącym do rodu Skrzyńskich. Byli oni ostatnimi właścicielami wsi i mieli ją w posiadaniu od połowy XVIII wieku do okresu dwudziestolecia międzywojennego.

Herb Harty to: „na tarczy dwudzielnej, dzielonej w pas, lew czarny, ale go tylko połowa, język u niego wywieszony czerwony, łapy przednie u niego widać, tak że lewa trochę do góry wzniesiona nad prawą, ogon też zadarty ku górze, wyskakuje z czerwonego dolnego pola”. Czerwona barwa użyta w herbie ma symbolizować odwagę i waleczność.

Wizerunek herbu jest wykorzystywany w materiałach i wydawnictwach dotyczących wsi oraz przez organizacje społeczne i kulturalne; oparty jest na nim również logotyp miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej, prezentowany m.in. na strażackim sztandarze oraz na elewacji zewnętrznej Domu Strażaka.

Historia thumb|Wycinek topograficznej mapy józefińskiej Królestwa Galicji i Lodomerii z lat 1779–1783, przedstawiający zabudowania Harty Pierwsze lata wsi Tereny, na których położona jest Harta, były zamieszkiwane już w czasach prehistorycznych. Dowody na osadnictwo w okresie neolitu znaleziono podczas badań archeologicznych w latach 70. XX wieku w dolinie Sanu. W pobliżu rzeki Harta, na wysokości oddanego do użytku kilkadziesiąt lat później stadionu piłkarskiego, odnaleziono wówczas odłupek krzemienny oraz fragment naczynia prehistorycznego. Podczas kontynuowanych badań, w Harcie Dolnej znaleziono również kamienny toporek, będący śladem na tych obszarach kultury ceramiki sznurowej.

Podczas tych samych badań, znaleziono również dowody na przebywanie w Harcie Dolnej ludności w okresie cywilizacji rzymskiej, pod której wpływem wykształciła się kultura przeworska. W trzech różnych miejscach (na zachód od opisywanego wcześniej stanowiska oraz w dwóch miejscach w przysiółku Pustki) odnaleziono kilkadziesiąt odłamków naczyń z tych czasów, m.in. ceramikę siwą, co wskazuje na osadnictwo na terenie Harty przynajmniej od XII–V wieku p.n.e. aż do IV wieku n.e.