Historia Tarnowa – dzieje miasta Tarnowa w Małopolsce. Miasto zostało lokowane w 1330 roku. Tarnów był miastem prywatnym do 1787 roku. Pierwszymi właścicielami miasta byli Tarnowscy herbu Leliwa, ostatnimi Sanguszkowie. Największy rozwój przypada na wiek XVI, kiedy dziedzicem Tarnowa był Jan Tarnowski, hetman wielki koronny.
Prehistoria Badania archeologiczne wykazały, że na obszarze dzisiejszego miasta osadnictwo pojawiło się już w epoce mezolitu. Odkryto również pojedyncze znaleziska z epoki neolitu. Tuż przy granicach miasta istniały obozowiska ludności kultury mierzanowickiej (epoka brązu) oraz kultury łużyckiej (epoka żelaza). W okresie wpływów rzymskich (I-V w.) na obszarze obecnego miasta dominowała kultura przeworska. Nie zachowały się ślady kultury wczesnosłowiańskiej (V–VI w.). mały|Zamek Tarnowskich w czasach Spycimira Leliwity (rys. K. Moskal)We wczesnym średniowieczu obszar dzisiejszego miasta należał do państwa Wiślan. W VIII w. na Górze św. Marcina powstała osada, sto lat później zbudowano tu wieloczłonowy gród o powierzchni ponad 20 ha. Gród mogło zamieszkiwać kilkaset osób. W drugiej połowie X wieku ziemie Małopolski przyłączono do księstwa czerskiego, a następnie przyłączono do nowo powstałego państwa Mieszka I. Na początku XI wieku gród na Górze św. Marcina upadł. W początkach XII wieku księżna Judyta, żona Władysława I Hermana nadała Klasztorowi Benedyktynów w Tyńcu liczne osady w tym rejonie, w tym Tarnów Wielki i Tarnów Mały. W 1327 właścicielem wsi Tarnów Wielki został Spicymir herbu Leliwa. Rok później Władysław Łokietek nadał mu za zasługi sąsiednią wieś królewską Tarnów Mały (łac. Parvum Tharnow), leżącą na zboczu Góry św. Marcina. Równocześnie król przeniósł obie wsie na prawo średzkie. W latach 1328-1331 Spicymir Leliwita wybudował na Górze św. Marcina zamek tarnowski, przyszłą rezydencja właścicieli Tarnowa i centrum administracyjne ich dóbr tarnowskich Krzysztof Moskal, Kronika Tarnowa od czasów najdawniejszych do roku 2010, 2025, s. 9-13.
Początki miasta mały|Najstarsza pieczęć miejska przedstawia postać Spycimira z tarczą z herbem Leliwa w lewej ręce, postacią Matki Bożej z Dzieciątkiem nad prawym ramieniem i hełmem z klejnotem Leliwy nad lewym ramieniemK. Bańburski, K. Koprowski, K. Moskal, A. Szpunar, hasło: Historia w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 156..|250x250px Miasto Tarnów zostało lokowane, na podstawie przywileju królewskiego z 7 marca 1330 roku, przez Spycimira herbu Leliwa, który został jego pierwszym właścicielem. Tarnów został lokowany na prawie magdeburskim. Akt lokacyjny przechowywany jest w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie. We fragmencie dokumentu czytamy:
My Władysław, z Bożej łaski król Polski, pan Krakowa, Sandomierza, Łęczycy, Kujaw i innych ziem, wszem wobec i na przyszłość, do których wiadomości treść tego dojdzie, niniejszem wiadomo czynimy i dowodnie uznajemy, że mając na baczeniu liczne usługi i zasługi szlachetnego męża komesa Spicymira, wojewody Naszego krakowskiego, tak pożyteczne, jak nieprzerwane, a które i w przyszłości za łaską Pańską łożyć będzie, dziedzictwo jego, Tarnowem pospolicie zwane, z tegoż przyległościami czyli przysiółkami i wsiami, w jego obwodzie czyli okręgu znajdującemi się, z prawa polskiego na prawo teutońskie miasta Naszego Krakowa przenosimy, dając mu zupełną i wolną moc miasto tamże założyć z władzą sądową w takim dniu, jaki sobie w tygodniu na sądy obierze. mały|Spicymir herbu Leliwa, założyciel miasta Zgodnie z prawem magdeburskim w mieście funkcjonowała rada miejska, złożona z sześciu rajców, uchwalająca wilkierze, które regulowały sprawy targowe, cechowe, bezpieczeństwa i porządku publicznego. Mieszczanie zyskali wolność osobistą, a ich przymusowe świadczenia na rzecz pana zostały zastąpione podatkiem. Zostali wyjęci spod prawa książęcego, mogli być sądzeni wyłącznie przed tarnowskim sądem wójtowsko-ławniczym, działającym według litery prawa magdeburskiego. Kluczową rolę w mieście odgrywał wójt, najwyższy urzędnik sprawujący władzę wykonawczą. Taka sytuacja powodowała naturalny konflikt interesów między wójtem a właścicielem. W 1364 roku Rafał Tarnowski, syn Spycimira, wykupił więc dziedziczne wójtostwo z rąk spadkobierców pierwszego wójta. Dzięki temu właściciele skupili w swoich rękach zwierzchnictwo administracyjne i sądownicze w mieście. Do 1787 roku Tarnów był miastem prywatnym, do 1567 stanowił własność Tarnowskich, potomków Spycimira (patrz:Historia zmian właścicielskich). Tarnowscy traktowali Tarnów jako swoją główną rezydencję i dumę rodową, co zapewniło miastu szybki rozwójJ. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 48.Encyklopedia Tarnowa, hasło: Historia, Tarnów, 2010, s. 156..
Rozwój miasta w średniowieczu mały|Kościół parafialny w Tarnowie ok. poł. XIV w. Rekonstrukcja teoretyczna Lokacja na prawie magdeburskim wymusiła wprowadzenie precyzyjnego planu przestrzennego. Centrum miasta stanowił prostokątny rynek o bokach ok. 89,4 m i 74,5 m, wokół którego wytyczono działki siedliskowe i wychodzące z narożników cztery pary ulic. Pod parafialny Kościół Narodzenia NMP i cmentarz przeznaczono plac w północno-zachodniej części miasta, na działce stycznej z narożnikiem rynku. Istnienie kościoła zostało odnotowane po raz pierwszy w 1346 roku. 17 kwietnia 1400 roku biskup krakowski Piotr Wysz erygował Kapitułę Kolegiacką przy kościele parafialnym, a sam kościół podniósł do godności kolegiaty. W następnych latach za kolegiatą przy murze miejskim wybudowano domy członków kapituły. mały|Fragment murów miejskich przy ul. Fortecznej
Kolejną fazą kształtowania się ośrodka miejskiego była budowa murów obronnych. W XIV wieku ziemny wał wokół Tarnowa zastąpiono murowanymi obwarowaniami (pierwszy raz wzmiankowanymi w 1448 roku), co stanowiło rzadkość w przypadku ówczesnych miast prywatnych w Polsce. Konstrukcja z cegły na kamiennym fundamencie miała około 900 metrów długości i obejmowała baszty obronne (z których do dziś przetrwała jedna) oraz trzy bramy: Krakowską od zachodu, Pilzneńską od wschodu i mniejszą bramę od południa w rejonie dzisiejszych Wielkich Schodów. W 1459 roku na Przedmieściu Małym wzniesiono drewniany klasztor i Kościół Matki Bożej Śnieżnej dla zakonu bernardynów, co było efektem wcześniejszej umowy właścicieli miasta z Janem KapistranemK. Moskal, hasło: Bernardyni w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 47.. W latach 1467–1499, dzięki ponownej fundacji Jana Amora z Tarnowa, budynki klasztorne zastąpiono obiektami murowanymi i otoczono fortyfikacjami murowano-ziemnymi (współcześnie budynki te są przebudowane i pełnią funkcje świeckie). W tym samym okresie miasto rozwijało infrastrukturę komunalną, w drugiej połowie XV wieku w Tarnowie działała publiczna łaźnia oraz drewniany wodociąg sprowadzający wodę z pobliskiej wsi Krzyż do zbiorników na rynku, a z 1448 roku pochodzi pierwsza pisemna wzmianka o istnieniu tarnowskiego ratuszaM. K. Trusz, hasło: Ratusz w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 355..mały|Dawny kościół Bernardynów pw. Matki Bożej Śnieżnej|lewo Tarnów położony był na skrzyżowaniu dwóch szlaku handlowego biegnącego z Niemiec przez Wrocław i Kraków na Ruś ze szlakiem wiodącym z Węgier do wybrzeży Bałtyku. Korzystne usytuowanie geograficzne sprzyjało szybkiemu rozwojowi handlu i rzemiosła związanego z obsługą kupców. Średniowieczna tarnowska gospodarka opierała się na rzemiośle i handlu. W drugiej połowie XIV wieku w mieście zaczęły rozwijać się cechy rzemieślnicze. Rzemieślnicy słynęli głównie z wyrobów sukienniczych i płócienniczych (cech powołano przed 1444 rokiem)J. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 34..Kupcy na dużą skalę importowali woły z Rusi oraz Mołdawii. Kluczowym partnerem handlowym w kraju był Kraków, a także inne małopolskie miasta (m.in. Bochnia, Biecz, Krosno, Sandomierz). Za granicą Tarnów utrzymywał bliskie relacje z węgierskimi miastami Bardejów i Kieżmark, z których sprowadzano wino. Wzrost ekonomiczny miasta napędzały przywileje zdobywane przez wpływowych właścicieli Tarnowa. Pierwszy z nich nadał w 1419 roku Władysław Jagiełło. Pozwolił on tarnowianom wozić towary do Wrocławia tzw. gościńcem śląskim przez Opatowiec, Lelów i Krzepice. Trasa ta omijała Kraków, co zwalniało kupców z tamtejszego prawa składu i opłat celnych.
Równolegle z parafią powstała szkoła parafialna, o której pierwsza wzmianka pochodzi z 1513 roku. W 1555 roku istniało już bractwo kurkowe, powołane po wzniesieniu tych umocnień obronnych, którego członkowie mieli bronić mury przed zagrożeniemK. Moskal, M. Trusz, hasło: Fortyfikacje w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 123.. O rosnącym znaczeniu miasta świadczą odnotowane wizyty królewskie: Kazimierza Wielkiego w 1362 i 1363 roku Jadwigi w 1390, Władysława Jagiełło w 1392, a także konsekracja franciszkanina Jakuba Strzemię na biskupa halickiego w 1392 rokuJ. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 44.. Z 1445 roku pochodzi pierwsza wzmianka o Żydzie Kalefie z Tarnowa, a z 1498 roku o kramach żydowskich w TarnowieJ. Leniek, F. Herzig, F. Leśniak, Dzieje miasta Tarnowa, Tarnów 1911, s. 32. mały|Dwa budynki władz miasta (ratusz po prawej z wieżą) zbudowane po 1494. Pomiędzy nimi więzienie Rozwój miasta przerwały epidemie (1468, 1482) i katastrofalne pożary (1483,1494), które doszczętnie strawiły ówczesną, w większości drewnianą zabudowę. Podczas odbudowy skorygowano układ urbanistyczny i pozwolono na wysunięcie frontów budynków w głąb płyty rynku, co zapoczątkowało wznoszenie charakterystycznych kamienic z podcieniami, pierwszym takim obiektem była najpewniej kamienica Rynek 5. W tym samym czasie gruntownie przebudowano tarnowską kolegiatę, którą wzbogacono o wysoką wieżę, nowe sklepienie, Kaplicę Matki Bożej Szkaplerznej od południa, okazały portal wejściowy oraz zachowane do dziś późnogotyckie stalle w skróconym prezbiterium. Zmiany objęły również centrum rynku, gdzie wzniesiono dwa murowane gmachy urzędowe: budynek przeznaczony dla sądu wójtowsko-ławniczego oraz właściwy ratusz z wieżą, będący oficjalną siedzibą władz miejskichK. Moskal, M.K. Trusz, hasło: Rozwój przestrzenny w: Encyklopedia Tarnowa, red. A. Niedojadło, Tarnów 2010, s. 369..
Renesans w Tarnowie mały|Fragment przedmurza z basteją w TarnowieXVI wiek zapisał się w historii Tarnowa jako czas bezprecedensowego rozkwitu architektonicznego, gospodarczego i kulturalnego. Proces modernizacji Tarnowa zaczął się około 1513 roku. Ówczesne realia militarne wymagały porzucenia średniowiecznych standardów, dlatego tarnowskie fortyfikacje miejskie wzbogacono o drugą linię murów. Unowocześniono kluczowe bramy miejskie: Krakowską i Pilzneńską oraz wzniesiono nową Bramę Mniejszą (w rejonie dzisiejszych Wielkich Schodów). Modernizacja fortyfikacji zakończyła się w 1544 roku. Powstała w tym czasie m.in. zachowana do dziś basteja przy ul. Basztowej oraz murowany, warowny zespół klasztorny Bernardynów. W latach 1519–1527 nastąpiło znaczne wzmocnienie obronności zamku tarnowskiego na Górze św. Marcina. W czasie rozbudowy zamek zyskał zewnętrzny obwód z obwałowań ziemnych oraz dwukondygnacyjną prostokątna basteję. Do jego wystroju wprowadzono elementy renesansowe. Protektorem tych inwestycji był Jan Tarnowski, który odziedziczył miasto w 1514 roku. Dzięki obu modernizacjom zyskał nowoczesny system obronny dostosowany do ery broni palnej, gwarantujący mu większe bezpieczeństwoK. Moskal, Grody i zamki nad Dunajcem i Popradem, Nowy Sącz 2011, s. 29–33.. mały|Ratusz w Tarnowie