Edward Wright (ochrzczony 8 października 1561, zm. w listopadzie 1615 w Londynie) – angielski matematyk i kartograf, znany przede wszystkim z dzieła („Pewne błędy w nawigacji”, wyd. 1599 i 1610). Po raz pierwszy wyjaśnił w nim matematyczne podstawy odwzorowania Mercatora, rozwijając prace Pedra Nunesa. Zamieścił tam tablicę liniowego współczynnika powiększenia skali w funkcji szerokości geograficznej, obliczonego dla każdej minuty kątowej aż do 75°. Podawała ona w istocie wartości i stanowiła kluczowy krok, który umożliwił praktyczne sporządzanie map w tym odwzorowaniu oraz ich wykorzystanie w żegludze. Wright był też mierniczym przy projekcie kanału , doprowadzającego wodę pitną do Londynu, i nauczycielem matematyki Henryka Fryderyka, księcia Walii. Z łaciny na angielski przetłumaczył pionierskie dzieło Johna Napiera o logarytmach, a przekład ukazał się już po śmierci Wrighta, w 1616. Jego prace wpłynęły m.in. na holenderskiego astronoma i matematyka Willebrorda Snella.
Rodzina i wykształcenie mały|Gonville and Caius College w Cambridge – macierzysta uczelnia Wrighta; studiował tu od 1576 i był członkiem kolegium w latach 1587–1596
Edward Wright, młodszy syn Henry’ego i Margaret Wrightów, urodził się we wsi Garvestone w hrabstwie Norfolk w Anglii Wschodniej i tam został ochrzczony 8 października 1561. Możliwe, że – idąc w ślady starszego brata Thomasa (zm. 1579) – uczęszczał do szkoły w Hardingham. Rodzina była niezamożna, a Edward immatrykulował się w Gonville and Caius College na Uniwersytecie Cambridge 8 grudnia 1576 jako . Sizarami nazywano studentów o ograniczonych środkach, od których pobierano niższe opłaty i którzy otrzymywali bezpłatne wyżywienie lub zakwaterowanie i inną pomoc w okresie studiów, często w zamian za pracę na rzecz kolegium.
Wright uzyskał stopień bakałarza (B.A.) w roku akademickim 1580–1581. Pozostał stypendystą () w Caius, gdzie w 1584 otrzymał magisterium (M.A.), a w latach 1587–1596 pełnił funkcję członka kolegium (). W Cambridge zaprzyjaźnił się z Robertem Devereux, późniejszym drugim hrabią Essex, i spotykał się z nim, by omawiać swoje studia, jeszcze na kilka tygodni przed jego buntem przeciw Elżbiecie I w latach 1600–1601. Poznał też matematyka Henry’ego Briggsa oraz żołnierza i astrologa , również przyjaciela Devereux. Heydon prowadził później obserwacje astronomiczne instrumentami, które wykonał dla niego Wright.
Wyprawa na Azory mały|Portret George’a Clifforda, hrabiego Cumberland, pędzla Nicholasa Hilliarda (ok. 1590, fragment). Wright dedykował mu swoje dzieło Certaine Errors in Navigation (1599)
W 1589, dwa lata po objęciu funkcji członka kolegium, Wright otrzymał od Elżbiety I polecenie przeprowadzenia badań nawigacyjnych podczas wyprawy kaperskiej na Azory, zorganizowanej przez w celu zdobycia hiszpańskich galeonów. Królowa w praktyce nakazała kolegium Caius udzielić mu urlopu, choć kolegium ujęło to bardziej dyplomatycznie, przyznając mu urlop naukowy „z królewskiego mandatu”. Wright uczestniczył w konfiskacie „legalnych” łupów francuskich, portugalskich i hiszpańskich; Derek Ingram, dożywotni członek kolegium Caius, nazwał go „jedynym członkiem Caius, któremu kiedykolwiek udzielono urlopu naukowego po to, by mógł zająć się piractwem”. Wright wypłynął z Cumberlandem na okręcie „Victory” z Plymouth 8 czerwca 1589; powrócili do Falmouth 27 grudnia tego samego roku. Relację z wyprawy dołączono do dzieła Wrighta Certaine Errors of Navigation (1599); choć mówi ona o Wrighcie w trzeciej osobie, uważa się, że to on był jej autorem.
W swojej relacji z wyprawy na Azory Wright wymienił wśród jej uczestników „kapitana Edwarde’a Carelesse’a, alias Wrighta, który w wyprawie Sir Francisa Drake’a do Indii Zachodnich był kapitanem okrętu Hope”. W innym dziele, (1599; zob. niżej), Wright stwierdził, że „od czasu mojego pierwszego zatrudnienia na morzu” minęło „już ponad dziesięć lat”. podaje, że podczas wyprawy Wright posługiwał się nazwiskiem „kapitan Edward Carelesse” i że był też kapitanem „Hope” w wyprawie Sir Francisa Drake’a z lat 1585–1586 do Indii Zachodnich, która ewakuowała kolonię Sir Waltera Raleigha. Jednym z kolonistów był matematyk Thomas Harriot, i jeśli ustalenia Dictionary są trafne, prawdopodobnie podczas drogi powrotnej do Anglii Wright i Harriot poznali się i rozmawiali o matematyce nawigacyjnej. W artykule z 1939 E.J.S. Parsons i W.F. Morris zauważyli jednak, że w książce kapitana Waltera Biggesa i porucznika Croftsa (1589) Edward Careless był wymieniony jako dowódca „Hope”, lecz Wrighta nie wspomniano. Co więcej, choć Wright kilkakrotnie mówił o swoim udziale w wyprawie na Azory, nigdy nie wspominał o żadnym innym rejsie. Mimo że wzmianka o jego „pierwszym zatrudnieniu” w The Haven-finding Art sugeruje wcześniejsze przedsięwzięcie, nie ma dowodów, że dotarł do Indii Zachodnich. Kolegium Gonville and Caius nie posiada żadnych zapisów wskazujących, by Wright otrzymał urlop przed 1589. Nic nie wskazuje, by po wyprawie z hrabią Cumberland kiedykolwiek ponownie wypłynął na morze.
Po powrocie z Azorów w 1589 Wright wznowił obowiązki członka kolegium w Cambridge, ale wkrótce, jak się zdaje, przeniósł się do Londynu, gdyż w latach 1594–1597 prowadził tam z Christopherem Heydonem obserwacje Słońca. 8 sierpnia 1595 Wright poślubił Ursulę Warren (zm. 1625), córkę , w parafialnym w City of London. Mieli syna Samuela (1596–1616), który sam został przyjęty jako sizar do Caius 7 lipca 1612. Rejestr parafii św. Michała zawiera też wzmianki o innych dzieciach Wrighta, z których wszystkie zmarły przed 1617. Funkcję członka kolegium Wright złożył w 1596.
Matematyk i kartograf Certaine Errors in Navigation mały|Wright wyjaśniał odwzorowanie Mercatora za pomocą analogii do kuli rozdmuchiwanej jak pęcherz wewnątrz pustego walca. Kula rozszerza się równomiernie, tak że południki wydłużają się w tej samej proporcji co równoleżniki, aż każdy punkt rozszerzającej się powierzchni sferycznej zetknie się z wewnętrzną ścianką walca. Proces ten zachowuje lokalny kształt i kąty obiektów na powierzchni pierwotnego globu, kosztem tego, że fragmenty globu o różnych szerokościach geograficznych zostają powiększone w różnym stopniu. Walec rozwija się następnie w dwuwymiarowy prostokąt. Odwzorowanie to jest dobrodziejstwem dla żeglarzy, ponieważ loksodromy są przedstawiane jako linie proste
Wright pomagał matematykowi i wytwórcy globusów Emery’emu Molyneuxowi w nanoszeniu linii brzegowych na jego globusie ziemskim oraz przetłumaczył część objaśniających legend na łacinę. Molyneux i Wright szukali mecenasa, który sfinansowałby globusy promujące morskie osiągnięcia Anglii; przedsięwzięcie kwotą 1000 funtów wsparł londyński kupiec William Sanderson. Ziemski i globus Molyneux, pierwsze w Anglii, wytworzono pod koniec 1592 lub na początku 1593, a Wright objaśnił ich użycie w swoim dziele Certaine Errors in Navigation z 1599. Książkę zadedykował hrabiemu Cumberland, któremu w 1592 przekazał jej rękopis, stwierdzając w przedmowie, że to za sprawą Cumberlanda „został po raz pierwszy nakłoniony i otrzymał wsparcie, by skierować swoje studia matematyczne od teoretycznych spekulacji na uniwersytecie ku praktycznym zastosowaniom w nawigacji”.
Błędy nawigacyjne, które Wright omówił w Certaine Errors in Navigation, wcześniej rozważał już Pedro Nunes, którego prace zebrano w w 1566 (później rozszerzono, poprawiono i wznowiono jako w 1573). Sam Wright wskazał na to w przedmowie:
mały|Mapa świata Gerarda Merkatora z 1569 – pierwsza w odwzorowaniu nazwanym jego imieniem; Wright jako pierwszy wyłożył jej matematyczne podstawy
Powołanie się na Pedra Nunesa oraz fakt, że pierwszy rozdział omawia „Błędy zwyczajnej mapy morskiej, na której loksodromy są wyrażone liniami prostymi, a stopnie szerokości wszędzie równe”, świadczą o wpływie Nunesa na dzieło Wrighta. Ponadto skutki podążania kursem loksodromy po powierzchni globu jako pierwszy omówił Pedro Nunes w 1537 w Traktacie w obronie mapy morskiej. W pracy tej Nunes zaproponował konstrukcję atlasu żeglarskiego złożonego z kilku arkuszy w dużej skali w walcowym odwzorowaniu równoodległościowym, aby zminimalizować zniekształcenie kierunków. Gdyby arkusze te sprowadzić do tej samej skali i zestawić, dawałyby przybliżenie odwzorowania Mercatora, wprowadzonego później przez Gerarda Merkatora w 1569. Merkator nigdy nie wyjaśnił sposobu konstrukcji odwzorowania noszącego jego imię ani tego, jak do niego doszedł. Na przestrzeni lat wysuwano różne hipotezy, ale w każdym razie przyjaźń Merkatora z Pedrem Nunesem oraz dostęp do stworzonych przez Nunesa tablic loksodromicznych prawdopodobnie mu w tym pomogły. Odwzorowanie Merkatora było przydatne w żegludze, ponieważ przedstawiało linie stałego kursu rzeczywistego (loksodromy) jako linie proste.
W Certaine Errors of Navigation Wright udoskonalił i rozwinął metodę kreślarską Nunesa, wyjaśniając tym samym konstrukcję i zastosowanie odwzorowania Mercatora. Jak sam ujął to w rozdziale 2:
Aby to osiągnąć, Wright przedstawił metodę podziału południka, wyjaśnił, jak skonstruował tablicę tego podziału, i omówił zastosowania tych informacji w nawigacji. Na globie równoleżniki stają się coraz mniejsze w miarę oddalania się od równika ku biegunowi północnemu lub południowemu. Dlatego w odwzorowaniu Mercatora, gdy glob zostaje „rozwinięty” na prostokątną mapę, równoleżniki trzeba rozciągnąć do długości równika. Ponadto równoleżniki są coraz bardziej od siebie oddalone w miarę zbliżania się do biegunów. Wright zestawił tablicę o trzech kolumnach. W dwóch pierwszych podał stopnie i minuty szerokości geograficznej równoleżników rozmieszczonych co 10 minut na sferze, a w trzeciej – odległość rzutu danego równoleżnika od równika. Każdy kartograf lub nawigator mógł zatem samodzielnie wykreślić siatkę Mercatora, korzystając z tej tablicy. Wright wyjaśniał:
+ Wybrane wartości tablicy Wrighta Szer. φ sec φ M(φ) [′] 0° 1,000 0 10° 1,015 603 20° 1,064 1225 30° 1,155 1888 40° 1,305 2623 50° 1,556 3474 60° 2,000 4527 70° 2,924 5966 75° 3,864 6970
mały|Hondius wykorzystał obliczenia Wrighta bez podania źródła na swojej „Mapie chrześcijańskiego rycerza” z 1597, co skłoniło Wrighta do opublikowania Certaine Errors in Navigation w 1599
Choć pierwsze wydanie Certaine Errors zawierało skróconą tablicę o objętości sześciu stron, w drugim wydaniu z 1610 Wright opublikował pełną tablicę na 23 stronach, z wartościami dla równoleżników w odstępach jednominutowych. Tablica jest bardzo dokładna – amerykański profesor geografii napisał program komputerowy odtwarzający obliczenia Wrighta i ustalił, że dla mapy świata w odwzorowaniu Mercatora o szerokości ok. 0,9 m największa rozbieżność między tablicą Wrighta a programem wynosiła zaledwie ok. 0,01 mm na mapie. W drugim wydaniu Wright wprowadził także różne ulepszenia, w tym propozycje wyznaczania wielkości Ziemi i wyrażania powszechnych miar liniowych jako proporcji stopnia na powierzchni Ziemi, „aby nie zależały od niepewnej długości ziarna jęczmienia”; korektę błędów wynikających z mimośrodowości oka przy obserwacjach laską Jakuba; poprawki w tablicach deklinacji oraz położeń Słońca i gwiazd, oparte na obserwacjach przeprowadzonych wspólnie z Christopherem Heydonem za pomocą kwadrantu o promieniu ok. 1,8 m; a także obszerną tablicę zmienności kompasu obserwowanej w różnych częściach świata, mającą wykazać, że nie wywołuje jej żaden biegun magnetyczny. Włączył też przekład dzieła („Kompendium sztuki żeglarskiej”; Sewilla 1581; wyd. 2, 1588) . Na podstawie obserwacji największych i najmniejszych wysokości Gwiazdy Polarnej Wright wyznaczył rzeczywistą szerokość geograficzną Londynu na 51°32′, zamiast powszechnie wówczas przyjmowanej 51°45′.
mały|Mapa Edwarda Wrighta „do żeglugi na wyspy Azory” (ok. 1595), pierwsza sporządzona według jego odwzorowania mały|„Mapa świata w odwzorowaniu Mercatora” Wrighta (ok. 1599), znana także jako mapa Wrighta-Molyneux