Owocnik karłowaty (Aethalops alecto) – gatunek ssaka, nietoperza z rodziny rudawkowatych, jeden z dwóch gatunków owocnika obok owocnika borneańskiego. Długość głowy i tułowia 63–75 mm, ogon nie występuje. Masa 17–22,5 g. Ma nieznacznie wydłużony pysk o nagiej, czarniawej skórze, krótkie, tubularne nozdrza, umiarkowanie duże oczy o czarnobrązowej tęczówce, krótkie, zaokrąglone uszy. Błony skrzydeł są czarne, uropatagium zredukowane. Żyje samotnie bądź w grupach po 2–3 osobniki. Zasiedla Indonezję i Malezję. Zjada owoce i kwiaty. Jego liczebność spada, ale nie jest zagrożony wyginięciem.

Budowa Długość głowy i tułowia owocnika karłowatego wynosi pomiędzy 63 a 75 mm, nieznacznie więcej niż u owocnika borneańskiego, niemniej różnice są niewielkie i utrudniają rozpoznawanie tych gatunków. U żadnego z tych gatunków nie występuje ogon, podobnie jak u wielu innych rudawkowatych, czego przykładem bezogoniec jawajski, bezogoniec sundajski czy kulecznik górski. Długość ucha owocnika karłowatego wynosi od 9 do 15 mm. Długość tylnej stopy to od 9 do 14 milimetrów. Długość przedramienia pomiędzy 43 a 48 mm. Wymiary te są więc podobne bądź nieznacznie większe niż u owocnika borneańskiego. Masa ciała wynosi między 17 a 22,5 grama, znowuż nieznacznie więcej niż u owocnika borneańskiego.

Autorzy opisu w Handbook of the Mammals of the World wskazują nieznacznie wydłużony pysk o nagiej, czarniawej skórze, noszący krótkie, tubularne nozdrza rozbiegające się na boki. Pod nimi znajduje się rynienka podnosowa podzielona na dwie równoległe bruzdy, podobnie jak u owocnika borneańskiego. Dolna warga posiada trójkątne zgrubienia, znowu jak u gatunku borneańskiego.

Badacze opisują umiarkowanie duże oczy o czarnobrązowej tęczówce, podczas gdy u owocnika borneańskiego ma ona barwę ciemnooliwkowobrązową do brązowej.

Krótkie, zaokrąglone uszy są czarne, jedynie z bledszym przyśrodkowym brzegiem, znowu podobnie jak u owocnika borneańskiego.

W okrągłej czaszce próżno szukać zgięcia podstawy czaszki (basicranial deflection). Zaostrzony pysk przechodzi w czoło. Oczodoły są duże. Korzeń jarzmowy jedynie z lekka wyżej leży od linii zębodołowej górnej. Bardzo cienka kość jarzmowa wygina się do tyłu. Podobnie wyglądają te stosunki anatomiczne u owocnika borneańskiego. Widziany z góry pysk zwęża się. Występują rozdęte zachyłki paranosowe podobnie jak u gatunku z Borneo. Wyrostek zaoczodołowy jest tępy. Nie stwierdza się obecności otworów zaoczodołowych i prawie nie ma zwężenia zaoczodołowego. Tutaj znowu owocnik karłowaty przypomina owocnika borneańskiego. Występują słabo widoczne linie skroniowe i grzebień karkowy. Oglądane od spodu podniebienie jest płaskie i raczej wąskie. Sięga ono daleko za linię zębów, kończąc się niewydatnym kolcem podniebiennym przyłączającym się do grzebienia sfenoidalnego. Autorzy opisują też niewielkie, szerokie od przodu ectotympanicum, odgrodzone od dołu przez wstęgowate entotympanicum.

Cienka a prosta żuchwa nosi długi, niski, pochyły wyrostek dziobiasty, podobny do wyrostka dziobiastego owocnika borneańskiego. Kłykieć leży na poziomie dolnej linii zębodołowej, a wydatny kąt lekko zaostrza się do tyłu.

Wzór zębowy owocników obejmuje w szczęce 2 siekacze, jeden kieł, 3 przedtrzonowce i pojedynczy ząb trzonowy. W połówce żuchwy znajdują się natomiast pojedynczy siekacz, pojedynczy kieł, 3 przedtrzonowce i 2 zęby trzonowe. W sumie daje to 28 zębów. Jest to mniej niż u kulecznika czy też skrzydłoplamka. Pierwszy z siekaczy górnych jest prosty, krótszy i cieńszy od kolejnego, dłuższego i przyśrodkowo zagiętego. Za siekaczami leży mały i słabo rozwinięty kieł, który także nieco się zakrzywia. Za kłem znajduje się niewielki pierwszy przedtrzonowiec. Za nim z kolei leży duży i trójkątny w widoku bocznym przedtrzonowiec trzeci. Dalsze zęby policzkowe są coraz mniejsze i prostokątne. Bardzo mały siekacz zębowy jest rozwidlony. Jego część wewnętrzna jest dłuższa. Znajduje się za nim również malutki i niski kieł. Jeszcze dalej natomiast leży niewydatnie zaostrzony pierwszy przedtrzonowiec. Dobrze zbudowany jest z kolei trójkątny przedtrzonowiec trzeci, wysokością dorównujący kłowi. Po nim następują niewielkie, niskie trzonowce.

Głowę zwierzęcia porasta miękka krótka sierść barwy ciemnego szarego brązu. Gęstsza sierść pokrywa grzbiet i kark zwierzęcia. Jest ona ciemnoszarobrązowa i wełnista. Gardło porasta cienki włos. Boki szyi autorzy opisują jako gruczołowate i żółtobrązowe. Z kolei klatka piersiowa i brzuch mają barwę mysią.

Uropatagium jest zredukowane, podobnie jak u owocnika borneańskiego, a w przeciwieństwie do niektórych innych rudawkowatych, jak dajakolot filipiński czy dajakolot sumatrzański. W każdym razie uropatagium pokrywa gęste futro. Występuje niewielka ostroga, czym różni się ten nietoperz od bezostrogowego owocnika borneańskiego.

Piszczele są gęsto owłosione.

Błony skrzydeł są czarne. Odchodzą od boku ciała, przyczepiając się pomiędzy pierwszym a drugim palcem, podobne występują u owocnika borneańskiego.

Systematyka thumb|left|Rodzaj owocnik liczy 2 gatunki, prócz owocnika karłowatego zalicza się doń widoczny wyżej owocnik borneański Nowy gatunek ssaka opisany został przez Oldfielda Thomasa w 1923. Autor nadał mu nazwę Aethalodes alecto. Jako miejsce typowe podał „Indrapura Peak, Sumatra” w Indonezji, na wysokości 7300 stóp, co oznacza 2225 m nad poziomem morza.

Owocnik karłowaty jest jednym z 2 gatunków rodzaju Aethalops, noszącego polską nazwę owocnik. Drugim jest owocnik borneański, uważany niegdyś za jeden z jego podgatunków. Nie ma wśród autorów pełnej zgody co do odrębności tych dwóch gatunków i niektórzy uznają owocnika borneańskiego za podgatunek owocnika karłowatego. Pojawiają się też opinie, że skoro owocnik borneański uznany został za odrębny gatunek, to i pozostały jeszcze w obrębie owocnika karłowatego podgatunek Aethalops alecto ocypete również należy uznać za osobny gatunek. Byłyby więc 3 gatunki owocnika (A. a. ocypete nie posiada polskiej nazwy, ponadto Polskie nazewnictwo ssaków świata wyróżnia jeszcze jeden podgatunek owocnika karłowatego). Celem rozwikłania problemu odrębności gatunków owocnika poczyniono badania genetyczne dotyczące 12S RNA, wykrywając istotny dystans genetyczny między gatunkami. Niemniej potrzebne są kolejne badania genetyczne, by potwierdzić odrębność tych gatunków.

Rodzaj ten należy wraz z 10 innymi rodzajami do plemienia Balionycterini, obejmującego w sumie 17 gatunków. Rodzaj ten stanowi grupę siostrzaną rodzaju skrzydłoplamek. Wraz z nim tworzy klad będący grupą siostrzaną wszystkich pozostałych Balionycterini z wyłączeniem bardziej bazalnych rodzajów kulecznik i dajakolot. Balionycterini wraz z drugim plemieniem Cynopterini tworzą razem podrodzinę Cynopterinae, jedną z 8 podrodzin w rodzinie rudawkowatych, obejmującej około 200 gatunków w około 50 rodzajach.

Nawet po usunięciu owocnika borneańskiego w gatunku owocnik karłowaty pozostały 3 podgatunki. Zaliczają się do nich podgatunek nominatywny opisany w 1923 roku przez Thomasa, podgatunek A. a. boeadii opisany w 1993 roku przez Kitchenera i innych oraz podgatunek A. a. ocypete autorstwa Boeadi i Hill, 1986. Część autorów uważa, że ostatni z tych podgatunków powinien zostać uznany za osobny gatunek, podobnie jak spotkało to owocnika borneańskiego.

Tryb życia Zwierzę żyje prawdopodobnie samotnie bądź w małych grupach po 2–3 osobniki. Przemieszcza się zwykle samotnie.

Ciężarne samice obserwowano od lutego do czerwca na Półwyspie Malajskim.

Rozmieszczenie geograficzne Zwierzę zamieszkuje Indonezję (Sumatra, Bali, Jawa i Lombok) i Malezję (Półwysep Malajski). Podgatunek nominatywny owocnika karłowatego zasiedla zachodnią Sumatrę i zachodni Półwysep Malajski, w obrębie którego owocnik karłowaty zamieszkuje pasmo od wzgórz Cameron Highlands przez Lojing do Chamah Highlands. Podgatunek A. a. boeadii zamieszkuje wyspy Bali i Lombok. Podgatunek A. a. ocypete zasiedla Jawę. Dawniejsze doniesienia z Borneo okazały się należeć do innego gatunku, owocnika borneańskiego.

Dolna granica zasięgu występowania leży na wysokości 1000 m nad poziomem morza, górna zaś to 2700 m.

Populacja jest pofragmentowana, a zdolność gatunku do przemieszczania się pomiędzy nimi ograniczona. Wykryto pewien przepływ genów pomiędzy populacjami z Bali, Lombok i Jawy, nie potwierdzono jednak przemieszczania się osobników pomiędzy wyspami. Przemieszczanie się ograniczają warunki geograficzne.

Ekologia Siedliskiem owocnika karłowatego są tropikalne wilgotne lasy górskie i podgórskie, aczkolwiek zasiedla on także lasy zrzucające liście na Lombok.

Generalnie rudawkowate są owocożercami, w przeciwieństwie do wielu innych owadożernych nietoperzy. Także owocnik karłowaty żywi się głównie owocami, jednakże względnie krótki pysk z małymi kłami wskazuje na spożycie również kwiatów. Podobnie czyni także owocnik borneański.

Zagrożenia i ochrona IUCN uznaje owocnika karłowatego za gatunek najmniejszej troski. Organizacja po raz pierwszy wypowiedziała się o owocniku karłowatym w 1992, uznając jego status za nieokreślony, jeszcze nie odróżniając obu gatunków owocnika. Podobnie oceniono go 2 lata później, natomiast w 1996 status doprecyzowano jako niższego ryzyka / bliski zagrożenia. W 2008 i 2016 status określono jako najmniejszej troski, co powtórzono w 2023. W uzasadnieniu IUCN podaje szeroki zasięg występowania zwierzęcia. Przyznaje, że całkowita liczebność spada, ale tempo spadku nie wydaje się duże.

Całkowita liczebność maleje, aczkolwiek nie ulega znacznym fluktuacjom. Podobnie dzieje się z zasięgiem występowania zwierzęcia.

Głównym zagrożeniem jest wylesianie, stoją za nim rozwój rolnictwa, produkcji energii, turystyki, zmiany klimatyczne.

Przypisy 22. Common Pygmy Fruit Bat, s. 74, w:

1. Temminck’s Tailless Fruit Bat, s. 63, w: 2. Javan Tailless Fruit Bat, s. 63, w: 15. Brooks's Dayak Bat, s. 71, w: 17. Philippine Large-headed Fruit Bat, s. 72, w: 18. Blanford's Fruit Bat, s. 72, w: 19. Bornean Spotted-winged Fruit Bat, s. 72–73, w: 21. Bornean Pygmy Fruit Bat, s. 73–74, w: Nazwy polskie za:

Kategoria:Rudawkowate Kategoria:Ssaki Azji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1923 roku Kategoria:Taksony opisane przez Oldfielda Thomasa Kategoria:Fauna Indonezji Kategoria:Fauna Malezji