Przemiany – niedokończona powieść społeczno-filozoficzna z elementami fantastyki naukowej Bolesława Prusa, pisana w latach 1911–1912 i drukowana w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym”. Po śmierci autora została wydana w 1936 roku w zbiorowym wydaniu jego pism.

Akcja zachowanego fragmentu rozpoczyna się w 1880 roku i koncentruje się na dojrzewaniu ideowym młodego Józefa Trawińskiego oraz sporach światopoglądowych dotyczących przyszłości społeczeństwa polskiego. Według badaczy powieść miała być początkiem cyklu stanowiącego panoramiczny obraz przemian społecznych przełomu XIX i XX wieku oraz rozwijać problematykę obecną wcześniej w Lalce i Dzieciach.

Historia Powieść była drukowana w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” (1911 nr 13–51, 1912 nr 1–19). Powieść jednak nie została ukończona ani wydana osobno za życia autora. Cały tekst liczy ok. 200 stron. Tekst następnie przedrukowano w zbiorach utworów Prusa, m.in. w zbiorze Pisma (red. Z. Szweykowskiego, Tom XXVI Nowele, opowiadania, fragmenty. Tom V, 1936, II. ed. 1949)Teresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 302..

Fabuła Akcja rozpoczyna się latem 1880 roku w majątku Kamień, którego właścicielem jest Zygmunt Turzyński. Dziewiętnastoletni Józef Trawiński, świeżo upieczony absolwent gimnazjum i przyszły student medycyny, przyjeżdża na wakacje do krewnych, gdzie ma udzielać korepetycji dzieciom rządcy majątku. Wrażliwy i obdarzony bujną wyobraźnią młodzieniec przeżywa rozłąkę z matką, rozmyśla o trudnej sytuacji finansowej rodziny oraz o niesprawiedliwościach społecznych związanych z wielkimi majątkami ziemskimi należącymi do rodziny Turzyńskich.

Podczas samotnego spaceru Trawiński zapuszcza się do rozległego lasu. Początkowo zachwyca się przyrodą, lecz z czasem jego wyobraźnia zaczyna nadawać drzewom fantastyczne kształty smoków, olbrzymów i ludzi. Gdy gubi drogę, wpada w narastającą panikę, którą przezwycięża dzięki wiedzy zdobytej od matki i zachowaniu zimnej krwi. Ostatecznie odnajduje drogę prowadzącą na leśną polanę, gdzie spotyka towarzystwo młodych ziemian i inteligentów bawiących na pikniku.

Wśród uczestników pikniku znajdują się dzieci właściciela majątku, ich nauczyciele oraz zaproszeni goście. Józef odnajduje tam swojego dawnego nauczyciela Feliksa Łoskiego, który przedstawia go zebranym. Jednym z głównych wydarzeń pikniku staje się zaproponowana przez Łoskiego rozmowa, podczas której każdy z uczestników ma opowiedzieć o swoich życiowych aspiracjach oraz o tym, co chciałby uczynić dla kraju. Rozmowy uczestników odsłaniają ich poglądy na społeczeństwo, religię, edukację i przyszłość kraju. Punktem wyjścia staje się pytanie o życiowe aspiracje i służbę dla narodu („czym chcesz zostać i co zrobić dla narodu?”), prowadzące do dyskusji o patriotyzmie, reformach społecznych i romantycznych ideałach. Jednym z uczestników rozmowy jest Pomorski, marzący o skonstruowaniu uniwersalnej maszyny zdolnej poruszać się po lądzie, wodzie, pod wodą i w powietrzu. Szczególne napięcia wywołują spory pomiędzy demokratycznie nastawionym rosyjskim nauczycielem Dymitrem Permskim a przedstawicielami ziemiaństwa oraz obserwacje dotyczące relacji między dworem a służbą. Równocześnie rozwija się konflikt o spadek po Władysławie Turzyńskim: jego testament, sporządzony głównie na rzecz wychowanka Piotra Nieznanego, zostaje zakwestionowany przez rodzinę, co prowadzi do intryg prawnych z udziałem mecenasa Byvataky’ego. Józef stopniowo angażuje się emocjonalnie w świat arystokracji, szczególnie w relację z Zofią Turzyńską, jednocześnie dostrzegając dzielącą ich przepaść społeczną.

Zachowany fragment powieści urywa się podczas dyskusji uczestników pikniku, ukazującej zróżnicowane postawy ideowe bohaterów – od programu pracy oświatowej i społecznej, przez religijny idealizm, po radykalne poglądy społeczne – i zarysowującej główne konflikty planowanej powieści. W tym miejscu zachowany tekst utworu urywa się; Prus nie ukończył go z powodu śmierci.

Analiza Przemiany zachowały się nie tylko jako tekst drukowany z „Tygodnika…”, lecz również jako 300-kartowy maszynopis z odręcznymi poprawkami Prusa. Ponadto badacze znaleźli także obszerne notatki twórcze dokumentujące genezę utworu i planowanego cyklu powieściowego. Notatki te zawierają różne (także wzajemnie sprzeczne) wersje rozwiązań fabularnych; co do niektórych badacze nie są pewni, czy stanowią plany powieści czy halucynacje umierającego pisarza.

Przemiany były częścią cyklu powieściowego, który Prus zamierzał stworzyć. Zachowane notatki robocze wskazują, że Prus planował znacznie szerszy rozwój fabuły. Według jednego ze szkiców główny bohater Józef Trawiński miał po rozpoczęciu studiów zaangażować się w działalność socjalistyczną, zostać zesłany na Syberię, a po osobistych tragediach przejść duchową przemianę i poświęcić się działalności apostolskiej.

Zachowane notatki do powieści wskazują, że tytułowe „przemiany” miały oznaczać szerokie przemiany społeczne i światopoglądowe zachodzące między drugą połową XIX a początkiem XX wieku. Prus przeciwstawiał sobie między innymi wiarę i ateizm, patriotyzm i kosmopolityzm, antysocjalizm i socjalizm, urodzenie i zdolności, majątek i pracę oraz idealizm i realizm. Badacze zwracają uwagę, że powieść i zachowane notatki do niej odzwierciedlają osobiste doświadczenia Prusa, m.in. jego fascynację wynalazkami oraz motywy utraty wzroku i agorafobii.

Henryk Markiewicz interpretuje Przemiany jako powieść edukacyjną, ukazującą dojrzewanie ideowe Józefa Trawińskiego na tle przemian społecznych i politycznych od lat osiemdziesiątych XIX wieku do początku XX wieku. Zdaniem badacza centralny konflikt utworu stanowi rywalizacja o światopogląd głównego bohatera między rosyjskim rewolucjonistą Dymitrem Permskim a reprezentującym pozytywistyczny program stopniowych reform Feliksem Łoskim, przy czym zachowane notatki wskazują, że Prus zamierzał ostatecznie opowiedzieć się po stronie Łoskiego. Według badacza nadrzędną ideą planowanej powieści było przekonanie, że odrodzenie narodu powinno rozpocząć się od moralnego doskonalenia jednostek. Podobnie Janina Kulczycka-Saloni interpretowała Przemiany jako powieść o sporze między rewolucyjnym a ewolucyjnym programem przemian społecznych, uosabianym przez Dymitra Permskiego i Feliksa Łoskiego; także według badaczki, Prus miał wyraźnie faworyzować stanowisko Łoskiego.

Według Sylwii Karpowicz-Słowikowskiej Przemiany stanowią kontynuację problematyki podjętej w Dzieciach, podejmując próbę odpowiedzi na pytania o genezę rewolucji oraz możliwości odbudowy społeczeństwa po jej klęsce. Badaczka zauważa, że niewielki odstęp czasu między powstaniem Dzieci i Przemian sprzyja podobieństwu ich problematyki społecznej i ideowej, i zwraca również uwagę, że podobnie jak w Dzieciach, w Przemianach dominują rozważania publicystyczne i filozoficzne, przez co walory artystyczne podporządkowane zostały ideowej wymowie utworu. Według Karpowicz-Słowikowskiej, obydwa utwory są odpowiedzią pisarza na wydarzenia rewolucji 1905 roku i ich społeczne następstwa.

Gabriela Pauszer-Klonowska uznała Przemiany, mimo ich niedokończenia, za „utwór wielkiej miary”.

Motyw fantastycznonaukowy Według Andrzeja Niewiadowskiego i Antoniego Smuszkiewicza, Przemiany zawierają kontynuację fantastycznonaukowych wątków Lalki, powielając motywu „cudownego wynalazku”, w postaci historii naukowca Pomorskiego „pokaleczonego Wokulskiego, wynalazcy machin do latania, budującego maszynę z motorem parowym, jeżdżącą po ziemi jak wóz, pływającą po wodzie i pod wodą jak ryba, latającą w powietrzu jak okręt”. Piotr Bordzoł zwraca uwagę, że Przemiany rozwijają także inną problematykę obecną już w Lalce i Dzieciach, koncentrując się na młodym bohaterze stojącym u progu dorosłości oraz konfliktach między idealizmem i realizmem, tradycją i nowoczesnością oraz konkurującymi ideologiami społecznymi. Bordzoł wysunął również hipotezę, że podczas pracy nad Przemianami Prus powrócił do motywów rozwijanych wcześniej w zarzuconym projekcie opowiadania o Antosiu i Józi, ostatecznie wykorzystując część jego problematyki w nowej powieści.

Także Henryk Piersa zwrócił uwagę na obecny w Przemianach motyw fantastyki technicznej. Jeden z młodych bohaterów powieści, Pomorski, zamierza w przyszłości zostać wynalazcą pojazdu napędzanego „motorem parowym lub elektrycznym”, który mógłby poruszać się po lądzie, wodzie i pod wodą, a także latać. Motyw ten Piersa zalicza do pojawiających się w twórczości Prusa opisów pojazdów o nieokreślonej jeszcze konstrukcji i przeznaczeniu, związanych z zainteresowaniem pisarza rozwojem techniki.

Przypisy

Kategoria:Powieści Bolesława Prusa Kategoria:Utwory literackie z 1911 Kategoria:Polskie powieści fantastycznonaukowe Kategoria:Polskie nieukończone utwory literackie Kategoria:Utwory, których akcja toczy się w Polsce