Maciej (Mateusz) Montanus (ur. 25 kwietnia 1567 w prowincji Dalarna, zm. 27 lutego 1650 we Fromborku) – warmiński duchowny katolicki, kanonik warmińskiej kapituły katedralnej, mecenas nauki na Warmii. Szwed z pochodzenia.
Życiorys Był Szwedem. Z powodu prześladowań katolików w ojczyźnie uciekł do Polski. Przybył do Braniewa na Warmii, gdzie, dzięki otrzymanemu na rok szkolny 1586/1587 stypendium fundacji królowej Katarzyny Jagiellonki, został od 25 kwietnia 1586 został przyjęty do Alumnatu Papieskiego. Była to nowa uczelnia, założona w 1578 przez papieża Grzegorza XIII, z przeznaczeniem kształcenia młodzieży z krajów niekatolickich, aby po powrocie do ojczyzny, stawiała odpór protestantyzmowiSłownik biograficzny Kapituły Warmińskiej, Olsztyn 1996, s. 169.Rafał Zielonka, Losy studentów Alumnatu Papieskiego w Braniewie w XVI i XVII wieku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Olsztyn 2017, Kwartalnik nr 3 (297), Towarzystwo Naukowe i Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego Archiwum Państwowe w Olsztynie, s. 432Elżbieta Starek, Grzegorz Kotłowski, Łacińskie inskrypcje w kościołach Warmii. Katedra we Fromborku, Pelplin 2017, s. 332–334Andrzej Kopiczko, Duchowieństwo katolickie diecezji warmińskiej w latach 1525–1821, część 2: Słownik, Olsztyn 2000, s. 225.
Po rocznym stypendium w Braniewie w 1587 roku wyjechał na dalsze studia do Wilna. Jeszcze w tym samym roku opuścił Wilno i udał się na studia do Rzymu. W Rzymie Montanus studiował teologię. Ponadto został kaznodzieją kardynała Alessandro Peretti oraz wychowawcą siostrzeńca papieża Sykstusa V, za co tenże papież nadał mu godność kanonika kościoła św. Michała w Pescarze.
Po powrocie do Rzeczpospolitej otrzymał stanowisko kapelana na dworze króla Zygmunta III Waza. 21 maja 1621, dzięki protekcji króla otrzymał kanonię w diecezji warmińskiej we Fromborku, po zmarłym kanoniku Jakubie Schröterze. Oprócz godności kanonika warmińskiej kapituły katedralnej pełnił również m.in. funkcje zarządcy komornictwa fromborskiego oraz kanclerza kapituły. Sprawował nadzór nad odbudową katedry (1626–1635). W imieniu kapituły wyjeżdżał jako przedstawiciel do nuncjusza apostolskiego oraz na dwór królewskiTadeusz Oracki, Słownik biograficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku, tom 2: L-Ż, Olsztyn 1988, s. 42.
Oprócz tego Montanus był wielkim mecenasem nauki i sztuki. Troszczył się o rozwój szkolnictwa na Warmii, szczególną troską otaczał jezuickie ośrodki nauki w Braniewie oraz w Reszlu. Dzięki jego staraniom i finansowemu wsparciu zostały odbudowane od fundamentów dwa obszerne gmachy dla szkół, zrujnowane po czasie sześcioletniej (1629–1635) okupacji Braniewa przez SzwedówJerzy Kochanowicz, Słownik geograficzny jezuickich burs muzycznych, Kraków 2002, s. 15.. Na gmachu gimnazjum pamiątką po nim była ponadto ufundowana wieża z zegarem (widoczna na miedziorycie Hartknocha z 1684 roku). Ponadto przy gimnazjum odbudowano znajdującą się po wojnie w gruzach bursę dla ubogich uczniów. Z inicjatywy i fundacji Montanusa, zarówno w gimnazjum, jak i w seminarium została wprowadzona nauka dwóch dodatkowych języków – greckiego i szwedzkiego.
Za zasługi dla kolegium jezuici ufundowali i osadzili na frontonie jednego z gmachów uczelni ozdobną tablicę pamiątkową z jego popiersiem i podpisem o treści Matthias Montanus Can. Warm. Restaurator scholarum anno 1646Joseph Bender Geschichte der philosophischen und theologischen Studien in Ermland : Festschrift des Koenigl. Lyceum Hosianum zu Braunsberg zu seiner fuenfzigjaehrigen Jubelfeier, sowie zur Erinnerung an das dreihundertjaehrige Bestehen der Hosianischen Anstalten ueberhaupt, Braunsberg : Gedruckt bei C. A. Heyne, 1868, s. 69..
W katedrze fromborskiej przypadł mu ołtarz św. Bartłomieja, który zniszczony po wojnie ze Szwedami również odbudował w 1632 roku (umieszczając w lewym rogu predelli swój wizerunek)Tadeusz Piaskowski, Henryk Szkop, Zabytki Fromborka, Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, Frombork 2003, s. 45Elżbieta Topolnicka-Niemcewicz, Weronika Wojnowska, Fundacje kanoników fromborskich [w:] Spotkania z zabytkami, nr 3/4, marzec-kwiecień 2012, s. 23. Przy nim sprawował msze święte i przy nim, zgodnie z ostatnią wolą, został pochowany. Jego płyta nagrobna z czarnego marmuru o wymiarach 200 cm × 136 cm znajduje się współcześnie za siódmym, ostatnim filarem prawej nawy. Płyta jest częściowo zakryta prospektem organowym. Na płycie wyryty jest herb własny w małżowinowym kartuszu oraz łacińska inskrypcja o treści (tłumaczenie)Zbigniew Czernik Nowożytne obiekty sepulkralne w kościołach historycznej Warmii (ok. 1500–ok. 1800), Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1 (320) 2023, Olsztyn 2023, s. 120:
Przypisy
Kategoria:Duchowni katoliccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Kanonicy warmińskiej kapituły katedralnej Kategoria:Urodzeni w 1567 Kategoria:Zmarli w 1650 Kategoria:Pochowani w Bazylice Archikatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja we Fromborku