thumb|Palirisa cervina Eupterotidae – rodzina motyli z infrarzędu różnoskrzydłych i nadrodziny Bombycoidea. Obejmuje około 380 opisanych gatunków. Zamieszkują Afrykę Subsaharyjską, wschód i południe Azji, krainę australijską oraz Amerykę Centralną.
Morfologia Owad dorosły Motyle osiągające rozmiary od niewielkich po bardzo duże.
Głowa Głowa ma nieowłosione oczy złożone, pozbawiona jest przyoczek i chetosem, a piliferu całkiem brak lub jego szczecinki zastąpione są łuskami. Czułki u samca są zwykle aż po szczyt podwójnie, a czasem potrójnie grzebykowane. U samicy zaś mogą być grubo piłkowane albo podwójnie lub potrójnie grzebykowane, ale wypustki członów (ząbki grzebienia) niemal zawsze są krótsze niż u samca. Spodnia część frontoklipeusa często jest wystająca. Aparat gębowy cechuje się silnie skróconą lub całkiem zanikłą ssawką, brakiem wyraźnych głaszczków szczękowych oraz zwykle trójczłonowymi głaszczkami wargowymi o zawsze krótkim członie szczytowym.
Tułów Skrzydła są szerokie, często z kilkoma falistymi paskami poprzecznymi w ubarwieniu. Większość blaszkowatych łusek skrzydeł ma ostre, czasem bardzo długie ząbki. Obie pary skrzydeł odznaczają się brakiem rurkowatej żyłki kubitalnej tylnej i często bardzo krótką komórką dyskalną. Użyłkowanie skrzydła przedniego cechuje się gałęziami sektora radialnego umieszczonymi na wspólnym trzonku, czasem razem z samą żyłką radialną, długim wspólnym odcinkiem pierwszej i drugiej gałęzi sektora radialnego lub całkiem wręcz zlanymi owymi gałęziami, a także wspólnym trzonkiem trzeciej i czwartej gałęzi wspomnianego sektora zawsze krótszym niż wolny odcinek czwartej jego gałęzi. Ponadto żyłka subkostalna bywa miejscowo zrośnięta z żyłką radialną, a rozwidlenie żyłek analnych pierwszej i drugiej miewa postać szczątkową. W skrzydle tylnym żyłka subkostalna zwykle połączona jest z górną krawędzią komórki dyskalnej tylko za pomocą żyłki poprzecznej, ale zdarza się że do owej krawędzi przylega, a nawet zrasta się z nią na pewnym odcinku. U samca zazwyczaj obecne jest dość długie wędzidełko i umieszczone na żyłce subkostalnej retynakulum. U samicy często wędzidełko jest krótkie i zwielokrotnione. Zdarza się jednak, że żadna z płci nie ma szczecinek wędzidełka, ale zawsze zachowana jest jego rurkowata podstawa.
Golenie przednich odnóży są pozbawione ostróg, środkowych mają dwie ostrogi, a tylnych dwie lub cztery. Kolców na goleniach brak. Przednie i środkowe odnóża miewają golenie skrócone. Samce zwykle mają dobrze wykształcone epifizy, ale zdarza się, że brak ich całkiem. U samic epifizy bywają od nieobecnych po rozmaicie rozwinięte. Biodra tylnej pary wydzielone są z przodu długim szwem. Autapomorfią odnóży jest obecność u samic na środku spodu odsiebnej części tylnej stopy podłużnego szeregu kolców, acz cecha ta zanikła wtórnie u niektórych rodzajów. U samców takich kolców nigdy nie ma. Poza tym stopy cechują się dobrze wykształconymi aroliami, zwykle nieregularnymi grzbietowymi krawędziami przylg oraz niezmodyfikowanymi lub drobno piłkowanymi pazurkami.
Odwłok Odwłok zwykle ma na tergitach, a czasem i na sternitach liczne, kolcowate łuski. Drugi tergit wykazuje autapomorfię w postaci wydłużonych i grzbietowo spiczastych wcięć notalnych. Drugie sternum ma krótkie apodemy i krótkie wyrostki przednie. U samca często wyposażone jest ono w woreczki androkonialne o zdolności do wynicowywania. Często w przednich kątach trzeciego sternitu leżą wąskie, dogłowowo skierowane apodemy. Stopień zesklerotyzowania siódmego sternitu u samicy jest bardzo zmienny. Ósmy sternit u samca jest płytkowaty.
Autapomorfią w budowie samczych genitaliów jest znaczna redukcja pośrodkowej części unkusa. Po bokach unkusa leżą silnie zbudowane wypustki, będące przypuszczalnie przekształconymi wyrostkami towarzyszącymi. Walwa często jest wcięta, niekiedy przyrośnięta do winkulum. Edeagus może być wolny lub zrośnięty z jukstą.
U samicy występuje torebka kopulacyjna o zwykle niewielkim, często nieuzbrojonym korpusie i umieszczonym brzusznie na ósmym segmencie ujściu (ostium).
Stadia rozwojowe thumb|left|Gąsienica Phyllalia patens thumb|left|Gąsienica Ganisa formosicola thumb|Marmaroplegma paragarda thumb|Pseudojana perspicuifascia thumb|Samiec Striphnopteryx edulis Jaja zwykle mają kształt półkulisty lub kopulasty, ale bywają też niemal dyskowate. Powierzchnia chorionu jest stosunkowo gładka.
Gąsienice pierwszego stadium cechują się ciałem zaopatrzonym w brodawki (verrucae). Szczecinki boczne pierwszej pary na segmentach odwłokowych od pierwszego do ósmego leżą w znacznym oddaleniu od szczecinek bocznych drugiej pary. Na każdej posuwce występują dwa oddzielne, pionowe skleryty ze szczecinkami. U gąsienic ostatniego stadium szczecinki wtórne licznie wyrastają na głowie oraz gęsto obrastają tułów i odwłok. Te na tułowiu i odwłoku są długie lub bardzo długie i część z nich wyrasta na brodawkach lub brodaweczkach (verriculae). Ponadto obecne mogą być szczecinki kolcowate lub opatrzone zadziorkami. Odnóża przedniej pary mają sztywno zrośnięte biodra.
Poczwarka ma schowane obie pary głaszczków oraz przednią parę ud. Ssawka zwykle sięga do wierzchołków czułków, czasem nawet dalej, ale może też być bardzo krótka. Zawiązki przednich skrzydeł stykają się pośrodkowo na długim odcinku. Wierzchołek odwłoka bywa zaokrąglony i opatrzony kolcami analnymi lub nie, bądź też wyposażony w kremaster, najczęściej krótki.
Biologia i ekologia Postacie dorosłe u większości gatunków latają nocą. Aktywność dzienną spotyka się najczęściej wśród samic, acz zdarzają się gatunki o latających za dnia samcach. W spoczynku skrzydła często trzymane są szeroko rozłożone, a czułki skrywane są pod nimi, acz istnieją także rodzaje stosujące inne ułożenie skrzydeł.
Wśród roślin pokarmowych gąsienic wymienia się m.in. przedstawicieli rodzin akantowatych, bobowatych, marzanowatych, mirtowatych, oczarowatych, ogórecznikowatych, oliwkowatych, przewiertniowatych, sosnowatych i wiechlinowatych. Przepoczwarczenie ma miejsce w komorze w glebie lub w kokonie z przędzy zmieszanej ze szczecinkami gąsienicy.
Rozprzestrzenienie Przedstawiciele rodziny występują w krainach etiopskiej, madagaskarskiej, palearktycznej, orientalnej, australijskiej i neotropikalnej; w Palearktyce ograniczeni są do Azji Wschodniej, a w Neotropiku do Ameryki Centralnej.
Taksonomia i ewolucja Rodzinę Eupterotidae wprowadził do systematyki Charles Swinhoe w katalogu z 1892 roku. Rewizji taksonomicznych rodziny dokonali Alfred Jefferis Turner w 1922 roku, William T.M. Forbes w 1955 roku oraz Joël Minet w 1994 roku. W systemie Forbesa rodzinę dzielono na cztery podrodziny, z których nominatywną dzielono na cztery plemiona. Rewizja Mineta polegała m.in. na włączeniu do omawianej rodziny Hibrildidae, wyłączeniu z niej Apatelodinae oraz wyniesieniu niektórych plemion do rangi podrodzin.
Do omawianej rodziny należy około 380 opisanych gatunków zgrupowanych w 74 rodzajach i sześciu podrodzinach: Eupterotinae Swinhoe, 1892 Hibrildinae Berger, 1958 Janinae Aurivillius, 1892 Panacelinae Forbes, 1955 Striphnopteryginae Wallengren, 1858 Tissanginae Forbes, 1955
Kladogram Bombycoidea wg Zwicka i innych (2011, uproszczono) thumb|Apha arisana thumb|Apona fuliginosa W wynikach molekularnej analizy filogenetycznej Jerome’a C. Regiera i innych z 2008 roku Eupterotidae znalazły się w nierozwikłanej trytomii z Apatelodinae (wówczas klasyfikowanych jako podrodzina prządkowatych) i kladem złożonym z Brahmaeidae i Lemoniidae. Apatelodinae wyniesiono do rangi osobnej rodziny, a Lemoniidae zsynonimizowano z Brahmaeidae. W wynikach molekularnej analizy filogenetycznej Andreasa Zwicka i innych z 2011 roku Eupterotidae zajęły pozycję siostrzaną dla Brahmaeidae, tworząc z nimi klad siostrzany dla Apatelodidae.
Znaczenie gospodarcze i medyczne Niektóre Eupterotinae notowane są jako szkodniki upraw, acz o pomniejszym znaczeniu gospodarczym. Należy tu np. Nisaga simplex wymieniana jako szkodnik ryżu w Indiach.
Włoski parzące gąsienic Panacela lewinae odnotowane zostały jako przyczyna powstawania podrażnień skóry u człowieka (lepidopteryzmu).
Przypisy
Kategoria:Eupterotidae