Jan II Henckel, także Johannes Henckel lub Johannes Henckel von Donnersmarck (ur. w 1481, zm. w 1539 we Wrocławiu) – duchowny katolicki, humanista renesansowy, kaznodzieja dworski królowej Marii Habsburżanki oraz kanonik wrocławski. Należał do kręgu środkowoeuropejskich humanistów pierwszej połowy XVI wieku i utrzymywał kontakty z Erazmem z Rotterdamu, Marcinem Lutrem i Filipem Melanchtonem.
Pochodził z rodu Henckel von Donnersmarcków, wywodzącego się ze Spiszu. Jego działalność wiązała rodzinę ze środowiskami humanistycznymi Górnych Węgier, dworem królewskim w Królestwie Węgier oraz ze Śląskiem.
Imię i nazwisko
W źródłach łacińskich i niemieckich występuje jako Johannes Henckel, Johannes Henckel von Donnersmarck oraz Johannes Henckel de Quintoforo. Określenie de Quintoforo odnosiło się do łacińskiej nazwy Spiskiego Czwartku, którego niemiecka nazwa Donnersmarkt została następnie związana z nazwiskiem rodu.
W polskich opracowaniach genealogicznych i regionalnych spotykana jest forma „Jan II Henckel”, służąca odróżnieniu go od innych przedstawicieli rodziny noszących to samo imię.
Pochodzenie
Pochodził z rodziny Hencklów związanej ze Spiszem i Spiskim Czwartkiem. Rodzina należała do miejscowych elit Górnych Węgier, a jej przedstawiciele działali w środowiskach miejskich, kościelnych i handlowych regionu.
Według tradycji genealogicznej przedstawiciele rodziny otrzymali herb od króla Zygmunta Luksemburskiego w 1417 roku podczas soboru w Konstancji.
Dokładne miejsce urodzenia Henckla nie jest jednoznacznie ustalone. W opracowaniach wiązany jest zarówno ze Spiskim Czwartkiem, jak i z Lewoczą, w której prowadził później działalność kościelną.
Działalność duchowna
Lewocza i Koszyce
Henckel prowadził działalność duchowną w Lewoczy oraz Koszycach. W obu miastach pełnił funkcje kościelne, a jego aktywność przypadała na okres rozwoju kultury humanistycznej w ośrodkach miejskich Górnych Węgier.
W Lewoczy był związany z miejscowym środowiskiem kościelnym i kulturalnym. W opracowaniach dotyczących miasta wymieniany jest również w związku z fundacjami artystycznymi i wyposażeniem miejscowych świątyń, w tym z ołtarzem św. Jana.
Dwór Marii Habsburżanki
W latach 20. XVI wieku znalazł się w otoczeniu dworu króla Ludwika II Jagiellończyka oraz jego żony Marii Habsburżanki, królowej Czech i Węgier. Pełnił funkcję duchownego i kaznodziei związanego z dworem królowej.
Jego działalność przypadała na okres rozprzestrzeniania się idei reformacyjnych oraz narastającego zagrożenia Królestwa Węgier ze strony Imperium Osmańskiego. Po śmierci Ludwika II w następstwie bitwy pod Mohaczem w 1526 roku Henckel pozostawał związany z otoczeniem królowej wdowy.
Henckel uczestniczył w kontaktach dworu Marii Habsburżanki z przedstawicielami humanizmu i reformacji. Według Zoltána Csepregiego za pośrednictwem Henckla i Melanchtona królowa skierowała do Lutra pytania dotyczące przyjmowania komunii pod dwiema postaciami.
Kanonik wrocławski
W 1531 roku Henckel przybył na Śląsk i został kanonikiem kapituły katedralnej we Wrocławiu. Objęcie kanonii włączyło go do środowiska śląskich elit kościelnych i zapewniło mu miejsce w strukturach miejscowego Kościoła katolickiego.
Ostatnie lata życia spędził we Wrocławiu. Zmarł w 1539 roku i został pochowany w katedrze św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu.
Humanizm i kontakty intelektualne
Henckel należał do środowiska humanistów Europy Środkowej. Utrzymywał kontakty z Erazmem z Rotterdamu, Marcinem Lutrem i Filipem Melanchtonem, a jego działalność obejmowała pośredniczenie pomiędzy dworem królowej Marii a przedstawicielami różnych nurtów reformy religijnej.
Pozostawał duchownym katolickim, lecz uczestniczył w dyskusjach dotyczących odnowy Kościoła, edukacji religijnej i postulatów reformacyjnych. W badaniach jego postawa opisywana jest jako sytuująca się pomiędzy katolickim humanizmem a wpływami wczesnej reformacji.
Według Csepregiego środowisko duchownych związanych z Marią Habsburżanką, w tym Henckel, pozostawało pod wpływem zarówno idei Erazma, jak i reformatorów luterańskich. Nie oznaczało to jednak jednoznacznego zerwania Henckla z Kościołem katolickim.
Związki z Erazmem z Rotterdamu
Kontakty z Erazmem z Rotterdamu należały do istotnych elementów działalności intelektualnej Henckla. Był jednym z duchownych z otoczenia Marii Habsburżanki, którzy utrzymywali relacje z niderlandzkim humanistą i zabiegali o jego udział w dyskusjach dotyczących życia religijnego dworu.
W 1529 roku Erazm opublikował traktat Vidua Christiana („Wdowa chrześcijańska”), dedykowany Marii Habsburżance. W badaniach nad korespondencją królowej i Erazma wskazuje się na udział osób z jej otoczenia, w tym Henckla, w rozwijaniu tych kontaktów.
Nie wszystkie szczegóły dotyczące bezpośredniego wpływu Henckla na powstanie traktatu są możliwe do jednoznacznego ustalenia. Jego udział należy ujmować jako element szerszych kontaktów pomiędzy dworem królowej a środowiskiem erazmiańskim.
Związki z reformacją
Henckel działał w czasie, gdy idee reformacyjne docierały do miast Górnych Węgier, na Śląsk oraz na dwór królewski. Jako duchowny związany z Marią Habsburżanką uczestniczył w kontaktach z Lutrem i Melanchtonem.
Nie jest jednak uznawany za duchownego, który formalnie przeszedł na protestantyzm. Pozostawał związany ze strukturami Kościoła katolickiego, a pod koniec życia objął kanonię we wrocławskiej kapitule katedralnej.
Jego postawę można wiązać z chrześcijańskim humanizmem i dążeniami do reformy życia religijnego bez jednoznacznego zerwania z dotychczasowymi strukturami kościelnymi. W literaturze wskazuje się na jego rolę pośrednika pomiędzy różnymi środowiskami intelektualnymi i religijnymi.
Znaczenie dla rodu Henckel von Donnersmarck
Jan II Henckel należał do pierwszych szerzej opisanych przedstawicieli rodu. Jego kariera kościelna i dworska poprzedzała awans majątkowy rodziny, który nastąpił w XVII wieku za sprawą Łazarza I Starszego i Łazarza II Młodszego.
W tradycji genealogicznej rodu przedstawiany jest jako jeden z pierwszych Hencklów trwale związanych ze Śląskiem. Jego działalność we Wrocławiu stanowiła wcześniejszy, duchowny i humanistyczny etap obecności rodziny w regionie.
Historiografia
Postać Henckla jest omawiana w opracowaniach poświęconych humanizmowi środkowoeuropejskiemu, dworowi Marii Habsburżanki, dziejom reformacji na Węgrzech oraz historii rodu Henckel von Donnersmarck.
Andreea Mârza poświęciła mu obszerne studium biograficzne opublikowane w 2023 roku w czasopiśmie „Terra Sebus. Acta Musei Sabesiensis”. Autorka przedstawiła jego pochodzenie, karierę duchowną, działalność humanistyczną oraz kontakty z przedstawicielami reformacji.
Przypisy
Bibliografia
Adalbert Hudak, „Der Hofprediger Johannes Henckel und seine Beziehungen zu Erasmus von Rotterdam”, „Kirche im Osten”, t. 2, 1959, s. 106–113. . .
Linki zewnętrzne
Studium biograficzne Andreei Mârzy dotyczące Johannesa Henckla Zoltán Csepregi, Court Priests in the Entourage of Queen Mary of Hungary
Kategoria:Donnersmarckowie Kategoria:Kanonicy wrocławskiej kapituły katedralnej Kategoria:Ludzie związani z Lewoczą Kategoria:Ludzie związani z Koszycami Kategoria:Ludzie związani z Wrocławiem przed 1945 Kategoria:Urodzeni w 1481 Kategoria:Zmarli w 1539