Fotografia wernakularna – termin stosowany w historii i teorii fotografii na określenie fotografii wykonywanej przede wszystkim w celach użytkowych, prywatnych lub dokumentacyjnych, zazwyczaj bez pierwotnej intencji artystycznej. Obejmuje między innymi fotografie rodzinne, szkolne, urzędowe, medyczne, policyjne oraz wykonywane na potrzeby instytucji i administracji.
thumb|300px|Fotografia rodzinna – jeden z najbardziej charakterystycznych przykładów fotografii wernakularnej.
Przez większą część XX wieku fotografia wernakularna pozostawała poza głównym nurtem badań historii fotografii. Od końca XX wieku stała się przedmiotem zainteresowania historyków fotografii, antropologów oraz badaczy kultury wizualnej, którzy zaczęli traktować ją jako istotne źródło wiedzy o życiu codziennym, pamięci społecznej i historii obrazu.
Charakterystyka Fotografia wernakularna powstaje przede wszystkim jako zapis codziennych wydarzeń, relacji rodzinnych, pracy zawodowej lub działalności instytucji. Jej podstawową funkcją jest utrwalanie informacji, pamięci i więzi społecznych, a nie tworzenie dzieła sztuki.
Termin „wernakularny”, zapożyczony z językoznawstwa i architektury, odnosi się do zjawisk lokalnych, powszechnych i codziennych. W odniesieniu do fotografii oznacza obrazy funkcjonujące głównie w życiu prywatnym lub użytkowym, często anonimowe i pozbawione pierwotnego kontekstu wystawienniczego.
thumb|250px|Fotografia szkolna – przykład fotografii wernakularnej o charakterze dokumentacyjnym.
Do fotografii wernakularnej zalicza się zarówno fotografie wykonywane przez osoby prywatne, jak i zdjęcia powstające na potrzeby administracji, nauki, medycyny czy organów państwowych. Z tego względu pojęcie fotografii wernakularnej jest szersze od pojęcia fotografii amatorskiej.
Znaczenie w historii fotografii Do końca XX wieku historia fotografii koncentrowała się przede wszystkim na fotografii artystycznej i dokumentalnej. Rozwój badań nad kulturą wizualną spowodował wzrost zainteresowania fotografią wernakularną jako źródłem wiedzy o codzienności, pamięci i przemianach społecznych.
thumb|300px|Pamiątkowa fotografia grupowa z końca XIX wieku – przykład fotografii wernakularnej dokumentującej życie codzienne.
Coraz częściej fotografie wernakularne stają się elementem zbiorów muzealnych, archiwów społecznych i kolekcji badawczych, stanowiąc cenne świadectwo historii życia codziennego.
Fotografia wernakularna w sztuce współczesnej Od końca XX wieku fotografia wernakularna stała się istotnym przedmiotem zainteresowania artystów i kuratorów, którzy wykorzystują anonimowe fotografie jako materiał do nowych realizacji artystycznych. Zjawisko to określane jest często mianem found photography (fotografii znalezionej). W tym ujęciu fotografie są traktowane nie tylko jako dokumenty życia codziennego, lecz także jako nośniki pamięci, emocji i znaczeń kulturowych.
Działania tego typu polegają na odnajdywaniu, gromadzeniu, porządkowaniu i ponownym prezentowaniu fotografii pozbawionych pierwotnego kontekstu. Artyści niekiedy ingerują w odnalezione obrazy, innym razem eksponują je w niezmienionej formie, nadając im nowe znaczenia poprzez zestawienie z innymi fotografiami lub zmianę kontekstu prezentacji.
Do najbardziej znanych przedstawicieli tego nurtu należy Joachim Schmid, który od lat 80. XX wieku kolekcjonuje anonimowe fotografie odnajdywane na ulicach, pchlich targach i wysypiskach śmieci. Jego działalność przyczyniła się do popularyzacji fotografii wernakularnej jako pełnoprawnego materiału artystycznego.
Istotną rolę w popularyzacji fotografii wernakularnej odegrał również holenderski artysta i kurator Erik Kessels, wykorzystujący anonimowe fotografie rodzinne i zdjęcia publikowane w mediach społecznościowych do tworzenia wielkoformatowych instalacji oraz projektów wydawniczych.
Polska Na gruncie polskim jedną z najważniejszych postaci związanych z reinterpretacją fotografii wernakularnej był Jerzy Lewczyński. W rozwijanej od lat 70. XX wieku koncepcji „archeologii fotografii” zwracał uwagę na dokumentalną, historyczną i emocjonalną wartość odnalezionych fotografii, negatywów i archiwów, traktując je jako świadectwa pamięci oraz element dziedzictwa kulturowego.
Do tradycji tej nawiązują również współcześni artyści wykorzystujący historyczne materiały fotograficzne oraz dawne techniki szlachetne. Przykładem jest cykl Koniec epoki autorstwa Grzegorza Gorczyńskiego, w którym odnalezione szklane negatywy zostały opracowane z wykorzystaniem techniki gumy dwuchromianowej, nadając archiwalnym fotografiom nowy kontekst artystyczny.
Estetyka Z technicznego punktu widzenia fotografia wernakularna często charakteryzuje się cechami wynikającymi z jej użytkowego charakteru. Należą do nich przypadkowa kompozycja, nieostrość, błędy ekspozycji, poruszenie obrazu czy ograniczenia stosowanego sprzętu fotograficznego. Współcześnie cechy te bywają interpretowane jako świadectwo autentyczności oraz ważny element kultury wizualnej XX wieku.
Przypisy
Kategoria:Historia fotografii Kategoria:Teoria fotografii