Dom Tartiniego w Piranie (słoweń. Tartinijeva hiša, wł. Casa Tartini) – zabytkowa kamienica położona przy placu Tartiniego w historycznym centrum Piranu w Słowenii. W budynku urodził się w 1692 roku skrzypek, kompozytor, pedagog i teoretyk muzyki Giuseppe Tartini; współcześnie mieści się w nim muzealna kolekcja poświęcona artyście oraz siedziba włoskiej wspólnoty im. Giuseppe Tartiniego.
Budynek należy do najstarszych zachowanych domów tworzących pierzeje placu Tartiniego. Jego poprzednikiem była gotycka kamienica określana w źródłach z 1384 roku jako Casa Pizagrua, której późniejsze przekształcenia doprowadziły do powstania barokowej rezydencji mieszczańskiej z neoklasycystyczną fasadą.
Dom pełni równocześnie funkcję muzealną, kulturalną i społeczną. Organizowane są w nim wystawy, koncerty, warsztaty artystyczne i wydarzenia związane z dziedzictwem Tartiniego oraz kulturą włoskiej społeczności Piranu.
Położenie Dom Tartiniego znajduje się w północno-wschodniej części placu Tartiniego, w zwartej pierzei zabudowy pomiędzy placem a ulicą Kajuhova. Oficjalne źródła podają adres Tartinijev trg 7, natomiast wejście do części muzealnej i siedziby wspólnoty wskazywane jest również od strony Kajuhovej ulicy 12.
thumb|left|280px|Dom Tartiniego w zabudowie placu Tartiniego
Kamienica stoi w pobliżu kościoła św. Piotra, w miejscu związanym historycznie z wewnętrznym portem miejskim nazywanym mandrač. Przed zasypaniem portu pod koniec XIX wieku dom należał do zespołu budynków stojących bezpośrednio przy jego nabrzeżu.
Współcześnie budynek stanowi jeden z najważniejszych obiektów muzealnych i kulturalnych otaczających plac. W jego sąsiedztwie znajdują się także Ratusz w Piranie, Benečanka, Pomnik Giuseppe Tartiniego w Piranie i Galeria Miejska w Piranie.
Historia Casa Pizagrua Najstarsza znana budowla stojąca w miejscu obecnego Domu Tartiniego była gotycką kamienicą należącą do pirańskiej rodziny Pizagrua. Dokumenty miejskie z 1384 roku wymieniają ją pod nazwą Casa Pizagrua, co pozwala zaliczyć obiekt do najstarszej udokumentowanej zabudowy otaczającej dawny wewnętrzny port Piranu.
Dom został wzniesiony w sąsiedztwie kościoła św. Piotra, przy rozwijającym się średniowiecznym centrum administracyjnym i portowym miasta. W tej części Piranu znajdowały się także ratusz, miejska loggia, magazyny oraz domy zamożnych rodzin kupieckich.
W kolejnych stuleciach pierwotną gotycką budowlę wielokrotnie rozbudowywano i przekształcano. Zmiany objęły układ pomieszczeń, dekorację wnętrz oraz wygląd zewnętrzny, przez co obecny dom zawiera elementy pochodzące z różnych okresów od XIV do XIX wieku.
Rodzina Tartinich Budynek przeszedł następnie w ręce rodziny Tartinich, należącej do zamożnego mieszczaństwa Piranu. Ojciec kompozytora, Giovanni Antonio Tartini, był związany z administracją miejscowych salin i należał do wpływowych mieszkańców miasta.
Giuseppe Tartini urodził się w tym domu 8 kwietnia 1692 roku, przy czym data jego urodzenia została przyjęta na podstawie dokumentu chrztu udzielonego tego samego dnia w baptysterium przy kościele św. Jerzego. W domu spędził dzieciństwo i młodość przed wyjazdem na dalszą naukę.
Za prawdopodobne miejsce narodzin kompozytora uznaje się niewielkie pomieszczenie określane jako alkowa. Pokój zachował barokową dekorację sufitu, sztukaterie i herb rodziny Tartinich, jednak jednoznaczne wskazanie dokładnego pomieszczenia narodzin muzyka nie jest możliwe.
Przekształcenia w XVIII i XIX wieku W XVIII wieku dom został przekształcony w reprezentacyjną mieszczańską rezydencję o cechach barokowych. Z tym okresem związana jest część zachowanej dekoracji malarskiej wnętrz, wykonywanej na zamówienie krewnych Tartiniego, w tym jego bratanka, kapitana Pietra Bartolomea Tartiniego.
W centralnej części budynku zachowano zbiornik na wodę oraz studnię lub fontannę opatrzoną datą 1821. Data ta wiązana jest z ostatnią większą fazą robót budowlanych prowadzonych przed ukształtowaniem współczesnego wyglądu kamienicy.
W XIX wieku fasadzie nadano neoklasycystyczny charakter. Regularna elewacja zastąpiła wcześniejszy wygląd gotycki i barokowy, dostosowując budynek do przekształcanej w tym czasie reprezentacyjnej zabudowy centrum Piranu.
Konserwacja w XX wieku Kompleksowe prace konserwatorskie i budowlane prowadzono w latach 80. i na początku lat 90. XX wieku. Oficjalne materiały gminy podają lata 1985–1991, natomiast dokumentacja muzealna wskazuje główne etapy restauracji w latach 1988–1992.
Podczas badań odkryto i zabezpieczono malowidła ścienne, dekoracje sufitowe oraz elementy architektoniczne pochodzące z kolejnych faz rozwoju budynku. Prace pozwoliły lepiej rozpoznać historię kamienicy jako obiektu przekształcanego od średniowiecza do XIX wieku.
Uroczyste otwarcie odnowionej części domu nastąpiło 8 października 1988 roku. W budynku ulokowano wówczas siedzibę włoskiej wspólnoty Piranu, a kolejne prace konserwatorskie kontynuowano w następnych latach.
Utworzenie kolekcji muzealnej W 1992 roku w Domu Tartiniego otwarto stałą kolekcję muzealną poświęconą kompozytorowi. Ekspozycja została utworzona jako oddział Muzeum Morskiego im. Sergeja Mašery w Piranie.
Początkowo najcenniejsze pamiątki prezentowano w niewielkiej alkowie uznawanej za prawdopodobne miejsce narodzin Tartiniego. Z czasem ekspozycję rozszerzono na kolejne pomieszczenia, wykorzystując zachowaną dekorację malarską domu jako część narracji muzealnej.
W ramach projektu tARTini, realizowanego z programu Interreg Włochy–Słowenia, budynek ponownie odnowiono i wyposażono w nowoczesną infrastrukturę wystawienniczą. Projekt obejmował także cyfryzację treści, przygotowanie ekspozycji multimedialnej i utworzenie transgranicznego szlaku łączącego Piran z Padwą, Triestem i Lublaną.
Architektura Dom Tartiniego jest przykładem wielofazowej architektury mieszczańskiej. W strukturze budynku zachowały się pozostałości wcześniejszej gotyckiej kamienicy, rozwiązania charakterystyczne dla barokowej rezydencji oraz dziewiętnastowieczna neoklasycystyczna fasada.
thumb|left|260px|Fasada Domu Tartiniego
Elewacja od strony placu ma regularny układ osiowy i jest pokryta jasnym tynkiem. Jej obecny wygląd jest wynikiem dziewiętnastowiecznych przekształceń, które zatarły większość widocznych z zewnątrz elementów pierwotnej gotyckiej kamienicy.
Budynek ma układ typowy dla zwartej zabudowy historycznego centrum Piranu. Z jednej strony zwrócony jest ku placowi Tartiniego, natomiast jego tylna część oraz wejście funkcjonalne związane są z Kajuhovą ulicą.
Wewnętrzny układ domu organizuje centralny dziedziniec lub przestrzeń z historycznym zbiornikiem wodnym. Zachowana studnia oznaczona datą 1821 dokumentuje zarówno dawny sposób zaopatrywania domu w wodę, jak i jedną z najważniejszych faz przebudowy obiektu.
Dekoracje wnętrz Najcenniejszym elementem wystroju domu są malowidła ścienne i sufitowe pochodzące głównie z XVIII i XIX wieku. Przedstawiają pejzaże, martwe natury kwiatowe, dekoracje ornamentalne i alegoryczne medaliony.
Część dekoracji została zamówiona przez bratanka kompozytora, kapitana Pietra Bartolomea Tartiniego. Malowidła świadczą o pozycji społecznej rodziny i o przekształceniu domu w reprezentacyjną siedzibę mieszczańską.
W pokoju z widokiem na plac zachowano malowane medaliony z alegoriami wiosny i lata. Dekoracje te poddano pracom restauratorskim zakończonym w 1990 roku, obejmującym oczyszczanie, utrwalanie i uzupełnianie uszkodzonych partii.
Alkowa związana tradycyjnie z narodzinami Tartiniego zachowała barokową dekorację sufitu, sztukaterie i herb rodziny. Pomieszczenie stanowi część ekspozycji muzealnej i dokumentuje mieszkalną funkcję domu w czasach kompozytora.
Kolekcja Giuseppe Tartiniego Centralnym eksponatem muzeum są skrzypce Tartiniego, wykonane w Bolonii przez lutnika Nicolò Marchioniego, znanego również jako Nicolò Amati. Instrument datowany jest na lata 1715–1725 i należy do trzech skrzypiec pozostawionych przez kompozytora; jest jedynym z nich przechowywanym w jego rodzinnym mieście.
Prawo własności instrumentu potwierdzono w 1937 roku w Cremonie, gdzie wystawiono zachowany w kolekcji certyfikat. Skrzypce były kilkakrotnie konserwowane, m.in. przez Maksimilijana Skalara w 1954 roku, Vilima Demšara w 1991 roku, László Lakatosa w 2005 roku i Bruce’a Carlsona po 2016 roku.
Instrument pozostaje zdatny do gry i był wykorzystywany podczas wybranych koncertów przez współczesnych skrzypków. W muzeum prezentowany jest w pomieszczeniu ozdobionym pejzażami i martwymi naturami, a zwiedzający mogą również wysłuchać nagrań wykonanych na historycznych skrzypcach.
Kolekcja obejmuje ponadto gipsową maskę pośmiertną kompozytora, jego portrety, marmurowe popiersie wykonane w 1846 roku przez Francesca Bosę oraz graficzne przedstawienie Tartiniego umieszczone w osiemnastowiecznej mowie pogrzebowej Francesca Fanzagi.
Wśród eksponatów znajduje się także grafika Jamesa Marshalla Sen Tartiniego z 1868 roku, odnosząca się do legendy związanej z powstaniem sonaty skrzypcowej Diabelski tryl. Ekspozycja prezentuje również przedmioty osobiste, dokumenty i materiały dotyczące życia oraz twórczości muzyka.
Do najcenniejszych materiałów pisanych należą listy Tartiniego, studia geometryczne i matematyczne oraz rękopisy poświęcone teorii muzyki. Dokumenty są własnością oddziału Archiwum Regionalnego w Koprze działającego w Piranie i zostały udostępnione muzeum na potrzeby ekspozycji.
W zbiorach znajduje się m.in. list Tartiniego do jego uczennicy, skrzypaczki Maddaleny Lombardini, w którym kompozytor wyjaśnia zasady techniki smyczkowej. Dokument jest ważnym świadectwem działalności pedagogicznej Tartiniego i rozwoju osiemnastowiecznej szkoły skrzypcowej.
Włoska wspólnota w Piranie Dom Tartiniego jest siedzibą włoskiej wspólnoty im. Giuseppe Tartiniego, reprezentującej autochtoniczną ludność włoskojęzyczną Piranu. Organizacja prowadzi działalność kulturalną, edukacyjną, wydawniczą i społeczną.
W budynku organizowane są koncerty, konferencje, prezentacje książek, wystawy i warsztaty artystyczne. Działalność wspólnoty łączy upamiętnianie Tartiniego z ochroną włoskiego dziedzictwa językowego i kulturowego słoweńskiej części Istrii.
Dom pełni również funkcję miejsca współpracy transgranicznej między instytucjami ze Słowenii i Włoch. Projekty poświęcone Tartiniemu łączą Piran z Padwą, Triestem i innymi miastami związanymi z życiem oraz działalnością kompozytora.
Funkcja muzealna i kulturalna Ekspozycją muzealną zarządza Muzeum Morskie im. Sergeja Mašery w Piranie, natomiast właścicielem i głównym użytkownikiem budynku jest miejscowa włoska wspólnota. Współdziałanie obu instytucji umożliwia łączenie ochrony zbiorów z organizacją wydarzeń kulturalnych.
Współczesna wystawa wykorzystuje prezentacje multimedialne, nagrania muzyczne i cyfrowe materiały informacyjne. Rozwiązania wprowadzone w ramach projektu tARTini miały zwiększyć dostępność dziedzictwa kompozytora dla zwiedzających oraz badaczy.
Budynek określany jest jako dom-muzeum, ponieważ ekspozycja została połączona z zachowanym układem historycznych wnętrz i ich dekoracją. Zwiedzanie obejmuje zarówno pamiątki po Tartinim, jak i elementy dokumentujące architekturę oraz życie zamożnej rodziny mieszczańskiej w Piranie.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Domu Tartiniego Kolekcja Giuseppe Tartiniego na stronie Muzeum Morskiego w Piranie Dom Tartiniego na stronie gminy Piran
Kategoria:Piran (miasto) Kategoria:Muzea biograficzne Kategoria:Muzea muzyczne Kategoria:Muzea w Słowenii Kategoria:Zabytki Słowenii