Przy księżycu – nowela z elementami fantastycznymi Bolesława Prusa, opublikowana w 1884 roku. Jej bohaterem jest francuski emigrant w Polsce, który przypisuje pełni Księżyca wpływ na własne życie i kolejne życiowe niepowodzenia. Utwór łączy realistyczną narrację z motywami fantastycznymi oraz refleksją nad relacją między nauką, naturą i ludzkim losem.
Historia Utwór ukazał się (jako „Przy księżycu. Obrazek”) drukiem w „Wędrowcu” w roku 1884 w dwóch częściach – pierwsza w nr 50 (11 XII), druga w numerze kolejnym. Był przedrukowany w pismach zebranych autora w latach późniejszych. Przetłumaczony na j. rosyjski (1887).
Fabuła Narrator podczas nocnego spaceru po wiejskim parku spotyka starego francuskiego guwernera François, który wyznaje, że księżyc jest dla niego symbolem tęsknoty, tułaczki i śmierci. W długiej opowieści wspomina swoje życie na emigracji: wyjazd z Francji, lata pracy w Anglii, katastrofę statku i utratę oszczędności, kolejne niepowodzenia w Tunezji oraz pobyt w Polsce. Każda próba powrotu do ojczyzny kończy się nieprzewidzianym zrządzeniem losu, które bohater zaczyna wiązać z pojawiającym się podczas pełni księżycem.
Guwerner porównuje własny los do martwego Księżyca, który – według jego poetyckiej interpretacji – nieustannie dąży do Ziemi, lecz nigdy nie może do niej powrócić. Choć narrator wskazuje na naukowe wyjaśnienia ruchu Księżyca, François pozostaje przekonany, że jego życie podlega nieubłaganej „sile odśrodkowej”, skazującej go na wieczne oddalenie od rodzinnego kraju.
Tego samego wieczoru guwerner zostaje upokorzony przez swoich podopiecznych, którzy zmuszają go do odegrania komicznej serenady pod balkonem młodej kobiety, wystawiając go na publiczne pośmiewisko. Kilka miesięcy później narrator otrzymuje z Paryża kartkę podpisaną przez François, z czego wnioskuje, że stary nauczyciel zdołał wreszcie powrócić do Francji, a upokarzająca serenada była ostatnim nieszczęściem, jakie – w jego przekonaniu – sprowadził na niego księżyc w pełni.
Analiza Utwór jest nowelą.
Według Barbary Bobrowskiej, utwór – który opisała jako ciekawy, lecz mało znany – można zaliczyć do grupy utworów fantastycznych (specyficznie, tych z elementami fantastyki naukowej) Prusa, z powodu fragmentu opisującego, jak wygląda powierzchnia Księżyca. Bobrowska przytacza tutaj opinię współczesnego Prusowi krytyka Ignacego Matuszewskiego, który uznał utwór za „najwspanialszy wśród wielu wytworów nierzeczywistych” w twórczości Prusa.
Iwona Wojtaś zwraca uwagę, że Prus świadomie zestawił w utworze wiedzę naukową z fantastyką, łącząc szczegółowy opis powierzchni Księżyca oraz odwołania do Galileusza i dziewiętnastowiecznych teorii astronomicznych z fantastyczną wizją wpływu Srebrnego Globu na los człowieka. Według badaczki utwór wykorzystuje tę opozycję do postawienia pytania o rolę nauki wobec człowieka oraz zbudowania analogii między światem natury a światem ludzkim.
Przypisy
Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Utwory literackie z 1884 Kategoria:Polskie utwory fantastyczne