thumb|Krawczuny – miejsce śmierci „Juranda” thumb|Kalwaria – kwatera żołnierzy poległych pod Krawczunami Bitwa pod Krawczunami – ostatnia bitwa oddziałów Armii Krajowej w ramach Operacji „Ostra Brama”. Walki 2 Zgrupowania mjr. „Węgielnego” z wycofującą się z miasta niemiecką załogą Wilna.

W nocy z 12 na 13 lipca 1944 część niemieckiej załogi Wilna pod dowództwem gen. por. Reinera Stahela wydostała się z miasta i po sforsowaniu Wilii ruszyła na zachód. Podczas marszu doszło do boju spotkaniowego ze Zgrupowaniem Armii Krajowej mjr. Mieczysława Potockiego „Węgielnego”, które maszerowało na koncentrację wyznaczoną na północnych przedpolach Puszczy Rudnickiej. W okolicach Krawczun grupa mjr. Sotha starła się z 1 Wileńską Brygadą „Juranda”. W walce zginął mjr Soth, poległ też por. Czesław Grombczewski „Jurand”. Walkę podjęły kolejne brygady zgrupowania. 4 Brygada „Narocz” uderzyła z marszu na kolumnę południową mjr. Schuberta. Wspierały ją 23 Brygada Bracławska i 36 Brygada „Żejmiana”. Wejście do walki niemieckiego 16 pułku strzelców spadochronowych powstrzymało impet polskiego uderzenia, a wobec liczebnej przewagi wroga, partyzanci przeszli do obrony. Walki trwały do około 14.00, po czym zarówno załoga Wilna, jak i osłaniający ją 16 pss przeprawiły się przez rzekę, tracąc w bitwie wielu zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Oddziały Armii Krajowej straciły 78 poległych i zaginionych.

Skład wojsk left|20px Oddziały Armii KrajowejNazwaDowódcaDowództwo Zgrupowania nr 2mjr Mieczysław Potocki „Węgielny”1 Wileńska Brygada kpt. Czesław Grombczewski „Jurand”⇒ 1 kompaniappor. Stanisław Stachowicz ps. „Sławicz”⇒ 2 kompaniappor. Zygmunt Kondratowicz ps. „Zetka”⇒ 4 kompaniappor. Wirgiliusz Szuba ps. „Chudzik”⇒ 7 kompaniapchor. Anatoliusz Domczenko „Hadża”⇒ 9 kompania kmst. sierż. Maurycy Palenko „Strug”⇒ oddział zwiadowczySławomir Słubicki ps. „Prus”4 Brygada „Narocz”kpt. Longin Wojciechowski „Ronin”⇒ 1 kompaniawz. pchor. „Korab”⇒ 2 kompaniasierż. Feliks Selmanowicz „Zagończyk”⇒ 3 kompaniappor. „Pik”⇒ 4 kompaniaBronisław Rynkiewicz „Rydz”⇒ 5 kompania (szkolna)Jan Hajciuk „Podlasiak”23 Bracławska Brygada kpt. Witold Kisiel „Światołdycz”⇒ 1 kompaniachor. Jan Zapolski „Wilk”⇒ 2 kompaniappor. Michał Szypiłło „Pancerz”⇒ 3 kompania ppor. Bogdan Pirtań „Trzmiel”⇒ 4 kompaniapor. Waldemar Żaba „Bocian”⇒ 5 kompaniappor. Franciszek Michańczyk „Boa”36 Brygada „Żejmiana”wz. por. Józef Romejko „Klin”⇒ 1 kompania ppor. Stefan Piętkiewicz „Młot”⇒ 2 kompaniapor. Władysław Sucharzewski „Kruk”⇒ 3 kompaniappor. Leon SaniukOddział rozpoznawczypor. Borys Sztark „Ptasznik” left|25px Oddziały WehrmachtuNazwaDowódcaGrupa mjr. Sothamjr SothGrupa mjr. Schubertamjr SchubertGrupa płk. Toldsdorfappłk Theodor Toldsdorf.⇒16 pułk strzelców spadochronowychppłk Gerhard Schirmer

Sytuacja ogólna thumb W nocy z 6 na 7 lipca oddziały Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej rozpoczęły walki w ramach Operacji „Ostra Brama”. Bezpośrednio na miasto uderzyły Zgrupowania Bojowe nr 1 i nr 3. Jak wynika z relacji mjr. Mieczysława Potockiego „Węgielnego”, dowodzone przez niego Zgrupowanie Bojowe nr 2 nie otrzymało rozkazu operacyjnego nr 1 „Ostra Brama” przewidującego jej bezpośredni udział w szturmie miasta. Od 5 lipca zgrupowanie wykonywało zadanie marszu w rejon Zielonych Jezior, gdzie po osiągnięciu wyznaczonego obszaru nawiązało kontakt taktyczny z dowódcą 277 Dywizji Piechoty gen. Stefanem Gładyszewem. Po zorganizowaniu współdziałania, Zgrupowanie Bojowe nr 2 wspólnie z sowiecką dywizją rozpoczęło działania w kierunku Miejszagoły. 11 lipca 1 Brygada opanowała miejscowość, a następnie siły zgrupowania odparły niemieckie kontrnatarcie, biorąc do niewoli około 150 żołnierzy nieprzyjaciela przy minimalnych stratach własnych.

W nocy z 12 na 13 lipca 1944 część niemieckiej załogi Wilna pod dowództwem gen. por. Reinera Stahela przełamało okrążenie wojsk Armii Czerwonej i po sforsowaniu Wilii rozpoczęła odwrót na zachód. Zamiarem niemieckiego dowództwa było połączenie z Grupą płk. Theodora Toldsdorfa rozmieszczoną w Wace Kowieńskiej i a następnie przebicie się na zachód. Siły wycofujące się z Wilna zostały podzielone na dwie kolumny. Pierwsza, licząca około 1000 żołnierzy pod dowództwem mjr. Sotha, maszerowała przez Krawczuny. Druga, licząca około 1500 żołnierzy pod dowództwem mjr. Schuberta, posuwała się wzdłuż Wilii; w jej składzie znajdował się również gen. Reiner Stahel. O świcie obie kolumny dotarły w rejon jeziora Giełuża, gdzie wykorzystując element zaskoczenia rozbiły rozmieszczone tam oddziały sowieckie.

Równocześnie, wykonując rozkaz dowódcy Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej ppłk. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka”, 2 Zgrupowanie Armii Krajowej mjr. Mieczysława Potockiego „Węgielnego” przemieszczało się do rejonu koncentracji sił Okręgu Wileńskiego AK wyznaczonego na północnych przedpolach Puszczy Rudnickiej, obejmującego okolice Skorbucian, Sorok Tatary i Czarnego Boru. Zgrupowanie liczyło około 2000 partyzantów. W rejonie Krawczun rozmieszczonych było ponadto kilka baterii sowieckiej artylerii przeciwlotniczej.

Przemarsz 2 Zgrupowania odbywał się równolegle z wycofywaniem się wojsk niemieckich z Wilna, co doprowadziło do zetknięcia obu stron w rejonie Krawczun. Okoliczność ta miała istotny wpływ na przebieg późniejszych działań bojowych, które przerodziły się w jedno z najcięższych starć stoczonych przez oddziały Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej podczas operacji „Ostra Brama”.

Opis bitwy Wykonując rozkaz ppłk. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka”, mjr Mieczysław Potocki „Węgielny” ugrupował podległe sobie brygady w dwie kolumny marszowe i około godz. 18.00 rozpoczął przemarsz w kierunku Puszczy Rudnickiej. Pośredni rejon ześrodkowania wyznaczono w rejonie Krawczuny – Nowosiółki – Płocieniszki – Korwieliszki. W skład kolumny południowej wchodziły: 4 Brygada dowodzona przez por. „Ronina”, Brygada „Żejmiana”, pluton artylerii, pluton pionierów, drużyna łączności oraz poczet dowódcy wraz z wozami sanitarnymi. Dowództwo kolumny północnej powierzono por. Czesławowi Grombczewskiemu „Jurandowi”. Oprócz 1 Brygady maszerowała w niej również 23 Brygada pod dowództwem kpt. Witolda Kisiela „Światołdycza”. Przed obiema kolumnami działał oddział rozpoznawczy dowodzony przez por. Borysa Sztarka „Ptasznika”.

Jeszcze przed świtem 13 lipca brygady zajęły wyznaczone rejony postoju. 3 Brygada rozlokowała się w Płocieniszkach, 4 Brygada siłami głównymi w Nowosiółkach Górnych oraz częściowo w Nowosiółkach Dolnych, natomiast Brygada „Żejmiana” zajęła Korwieliszki. Oddziały specjalne rozmieszczono w południowej części Nowosiółek Dolnych, a oddział rozpoznawczy zajął folwark Wiktoryszki. Stanowisko dowodzenia zgrupowania ulokowano w Nowosiółkach Dolnych.

1 faza bitwy – walki pod Krawczunami

Dowódca 1 Brygady Wileńskiej kpt. „Jurand” zarządził przemarsz z ubezpieczeniem od czoła. Przed kolumną pieszą działał pluton konnych zwiadowców pod dowództwem pchor. Sławomira Słubickiego „Prusa”. Brygada maszerowała traktem sołtaniskim, mijając kolonię Popiszki i docierając do Szkatuły. Następnie skierowała się na drogę polną biegnącą równolegle do traktu, od którego oddzielał ją pas stromych wzgórz. W tym czasie Brygada Brasławska skręciła na południe i pomaszerowała w kierunku Korwieliszek.

Straż przednią 1 Brygady Wileńskiej stanowił dwunastoosobowy patrol pod dowództwem kpr. Mieczysława Palenki „Sępa”. Za nim poruszały się taczanki z ciężkimi karabinami maszynowymi 9 kompanii pod dowództwem st. sierż. Maurycego Palenki „Struga” oraz plutonu karabinów maszynowych 8 kompanii. Kolumnę zamykał tabor złożony ze zdobycznych podwód. Wzdłuż niego maszerowała 7 kompania strzelecka pchor. Anatoliusza Demczenki „Hadży”, drużyny: łączności, saperska, gospodarcza i żandarmerii, natomiast ariergardę stanowiła kompania „Sławicza”.

O świcie konni zwiadowcy dotarli do Krawczun i opanowali drugi skraj miejscowości. „Prus” wysłał patrol na przedpole, który w deszczu dostrzegł zarysy maszerującej kolumny. Wkrótce z jej kierunku padła seria z broni maszynowej w stronę Krawczun. Po rozpoznaniu, że są to oddziały niemieckie, patrol odpowiedział ogniem. W wyniku krótkiej wymiany ognia po obu stronach byli zabici i ranni. Wysłany do dowódcy brygady łącznik z meldunkiem o sytuacji nie zdołał jednak dotrzeć do „Juranda”.

Około 5.00 do Krawczun podeszły siły główne 1 Brygady Wileńskiej. W rejonie wzgórza 174,4 dostrzeżono stanowiska sowieckiej artylerii przeciwlotniczej. Szpica brygady, prowadzona przez „Juranda” i „Sępa”, minęła rozwidlenie dróg i zajęła stanowiska ogniowe na dominującym wzniesieniu. Wkrótce znalazła się pod silnym ostrzałem niemieckiej broni maszynowej. Równocześnie ogień skierowano na kompanię „Sławicza”, osłaniającą tyły kolumny. Dowódca kompanii rozwinął swoich żołnierzy w tyralierę i zajął stanowiska frontem do punktu triangulacyjnego. Nawiązano również łączność z sowieckimi przeciwlotnikami.

Po chwili z kierunku stanowisk artylerii przeciwlotniczej uderzyły oddziały niemieckie. Żołnierze sowieccy wycofali się, natomiast partyzanci, zgodnie z rozkazem „Juranda”, otworzyli ogień. Walka ogniowa szybko przybrała na sile i spowodowała dotkliwe straty. Polegli m.in. dowódca brygady kpt. „Jurand”, st. sierż. Maurycy Palenka „Strug”, jego zastępca plut. „Szary”, plut. „Janek”, dowódca plutonu ciężkich karabinów maszynowych 8 kompanii, oraz część obsług karabinów maszynowych. Niemiecki ostrzał prowadzony z dwóch wzajemnie prostopadłych kierunków skutecznie eliminował możliwość wykorzystania martwych pól, uniemożliwiając dłuższe utrzymanie zajmowanych stanowisk. W tej sytuacji żołnierze 1 Brygady rozpoczęli odwrót.

Po zlikwidowaniu ostatnich punktów oporu 1. Brygady Wileńskiej oddziały niemieckie ponownie sformowały kolumnę marszową i ruszyły drogą przez Krawczuny w kierunku południowym.

2 faza bitwy – walki pod Nowosiółkami

Około 5.30 mjr Mieczysław Potocki „Węgielny” otrzymał pierwsze meldunki od pododdziałów walczących w rejonie Krawczun. Napływające informacje, uzupełnione zeznaniami wziętych do niewoli żołnierzy niemieckich, relacjami wycofujących się żołnierzy Armii Czerwonej oraz obserwacją własną, pozwoliły mu właściwie ocenić sytuację. Dowódca zgrupowania uznał, że wycofujące się z Wilna oddziały niemieckie znajdują się w dogodnym położeniu do przeprowadzenia uderzenia i podjął decyzję o rozwinięciu działań zaczepnych.

Stanowisko dowodzenia zgrupowania zorganizowane zostało na wzgórzu 177,6 w pobliżu Nowosiółek Dolnych. Stamtąd mjr „Węgielny” wydał rozkazy bojowe poszczególnym brygadom, wyznaczając im następujące zadania:

1 Brygada, pozostająca czasowo pod dowództwem ppor. „Sławicza”, miała wycofać się z rejonu Krawczun i zająć stanowiska na wschód od Płocieniszek. Jej zadaniem było osłonięcie od strony Krawczun zgrupowania uderzeniowego atakującego niemiecką kolumnę maszerującą wzdłuż Wilii w kierunku Pogrundy oraz dozorowanie kierunku Płocieniszki – Wilkiełiszki. Ponadto jeden pluton skierowano do osłony baterii sowieckiej artylerii przeciwlotniczej w rejonie wzgórza 174,7. Po zakończeniu walk w tym rejonie brygada miała przejść do odwodu zgrupowania.

4 Brygada otrzymała rozkaz rozpoczęcia natarcia o 8.30 z podstawy wyjściowej w rejonie Girudny. Jej celem było rozbicie zachodniej części niemieckiej kolumny maszerującej na południe od wzgórza 173,7 w kierunku Pogrundy na zachód od linii wzgórz 177,6 –173,7 płd. Pogrunda. 23 Brygada miała o 8.30 uderzyć z rejonu lasku położonego około 500 m na południowy wschód od skraju Nowosiółek Dolnych. Zadaniem brygady było rozbicie wschodniej części niemieckiej kolumny. Linię rozgraniczenia działań pomiędzy 23. i 4. Brygadą wyznaczono: wzgórze 177,6 – Nowosiółki Dolne – wzgórze 173,7 na południe od Pogrundy.